Mâm cúng Rằm tháng Bảy — Vu Lan báo hiếu

Giới thiệu / Sự tích

Rằm tháng Bảy âm lịch hằng năm là một trong những ngày lễ lớn của người Việt, gắn liền với hai tên gọi: lễ Vu Lan báo hiếu và lễ Xá tội vong nhân. Nếu lễ Xá tội mang sắc thái từ bi, cứu độ những linh hồn lang thang, thì Vu Lan lại là dịp để con cháu bày tỏ lòng hiếu kính với cha mẹ, ông bà, tổ tiên. Theo tư liệu dân gian và kinh điển Phật giáo, sự tích Vu Lan bắt nguồn từ câu chuyện của ngài Mục Kiền Liên – một trong mười đại đệ tử của Đức Phật.

Tương truyền, mẹ của Mục Kiền Liên là bà Thanh Đề, khi còn sống đã gây nhiều nghiệp ác nên sau khi chết phải đọa vào địa ngục, chịu cảnh đói khát đau đớn. Dùng thần thông nhìn thấy cảnh thê thảm của mẹ, ngài Mục Kiền Liên liền đem cơm xuống tận địa ngục dâng mẹ. Nhưng vì nghiệp lực quá nặng, cơm vừa đến miệng bà đã biến thành lửa đỏ. Quá đau lòng, ngài cầu xin Đức Phật chỉ cách cứu mẹ. Phật dạy: “Nhờ sức chúng tăng, mới có thể thoát nạn. Ngày rằm tháng Bảy, hãy sắm sửa lễ vật, cúng dường chư tăng trong mười phương, hồi hướng công đức cho mẹ thì mẹ con mới được giải thoát.” Ngài làm theo, quả nhiên mẹ được siêu thoát. Từ đó, ngày Rằm tháng Bảy trở thành ngày lễ Vu Lan – ngày báo hiếu.

Ý nghĩa văn hóa – tâm linh

Mâm cúng Rằm tháng Bảy không đơn thuần là một bữa ăn, mà chứa đựng những tầng ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Trước hết, đó là lễ Vu Lan báo hiếu, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, “công cha nghĩa mẹ”. Người Việt từ ngàn đời coi trọng chữ hiếu, và ngày này là dịp để con cháu tưởng nhớ công sinh thành dưỡng dục, cầu nguyện cho cha mẹ hiện tiền được mạnh khỏe, cha mẹ quá vãng được siêu sinh tịnh độ.

Bên cạnh đó, mâm cúng còn mang tính từ bi, bác ái. Phần cúng thí thực dành cho các vong linh cô hồn – những người không có người thân thờ cúng – thể hiện lòng xót thương, cứu độ chúng sinh đói khát. Đây là nét đẹp văn hóa dung hòa giữa tín ngưỡng dân gian và tinh thần Phật giáo, nhắc nhở mỗi người về sự chia sẻ, vị tha.

Lễ Vu Lan cũng gắn với phong tục đeo bông hồng trên ngực áo: bông hồng đỏ cho ai còn mẹ, bông hồng trắng cho ai mất mẹ. Hình ảnh ấy giản dị mà thấm thía, khiến mỗi người con đều xót xa và biết ơn. Mâm cúng vì thế không chỉ là vật phẩm, mà còn là biểu tượng của lòng thành kính, sự hiếu thảo.

Cách chuẩn bị truyền thống

Mâm cúng Rằm tháng Bảy thường được bày biện trang nghiêm, tùy theo điều kiện gia cảnh nhưng không thể thiếu lòng thành. Về cơ bản, có ba phần chính:

• Mâm cúng Phật: thường là đồ chay – xôi, chè, rau củ, trái cây tươi, bánh trôi, bánh chay. Ý nghĩa: thể hiện sự thanh tịnh, hướng thiện, cầu siêu cho cha mẹ và tổ tiên. Mâm này được đặt trên bàn thờ Phật hoặc nơi cao nhất.

• Mâm cúng gia tiên: gồm các món mặn như xôi gấc, gà luộc, giò chả, nem rán, canh măng, cơm trắng, rượu, hoa quả. Mâm này tỏ lòng nhớ ơn ông bà, tổ tiên, cầu mong các cụ phù hộ độ trì cho con cháu. Các lễ vật được sắp đặt theo nguyên tắc “đông bình tây quả” – bình hoa ở phía đông, mâm quả ở phía tây.

• Mâm cúng thí thực (cô hồn): thường đặt ngoài sân hoặc trước cửa nhà. Lễ vật gồm cháo loãng (cháo trắng) muối, gạo, muối, bỏng gạo, bánh kẹo, tiền vàng mã, đường thẻ... Đặc biệt, không thể thiếu 12 lọn cháo hoặc cháo thả nổi (tượng trưng cho sự no đủ). Mâm này thường lưu ý dùng đồ chay, kiêng thịt cá để các vong linh dễ thọ nhận.

Ngoài ra, nhiều gia đình còn chuẩn bị lễ lên chùa, đội phóng sinh, thả đèn hoa đăng để cầu nguyện. Phong tục “cúng Rằm tháng Bảy” thường diễn ra từ ngày 12 đến ngày 15, và nhiều nhà chọn ngày 14 là ngày chính để cúng.

Biến thể vùng miền

Dù cùng chung ý nghĩa, mâm cúng Vu Lan có sự biến tấu phong phú theo từng vùng đất, thể hiện sự đa dạng của văn hóa ẩm thực Việt.

• Các tỉnh phía Bắc như Hà Nội, Hải Phòng, Thái Bình... (theo địa giới hành chính sau Nghị quyết 202/2025/QH15), mâm cúng gia tiên thường có xôi gấc vàng ươm, gà luộc tréo cánh, nem rán giòn, canh bóng thả, chả lợn quế. Phần cúng thí thực thường có cháo trắng, bánh trôi, bánh chay nhân đậu xanh.

• Miền Trung với các tỉnh như Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam..., mâm cúng Vu Lan đậm chất cung đình: bánh ít, bánh nậm, chè hạt sen, xôi vò. Người dân thường cúng thêm bánh bèo, bánh lọc – những món ăn dân dã nhưng tinh tế. Lễ cúng thí thực ở Huế còn có món chè đậu xanh nước dừa, bánh trôi nước.

• Các tỉnh phía Nam như TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Bình Dương..., mâm cỗ Vu Lan thiên về đồ ngọt: chè trôi nước, bánh da lợn, xôi vò, chè đậu đen, chè bà ba. Mâm cúng gia tiên có thêm thịt kho tàu, canh khổ qua nhồi thịt – mang ý nghĩa “khổ tận cam lai”. Người miền Nam cũng chuộng cúng heo quay hoặc vịt luộc.

Dù khác nhau về nguyên liệu, song tất cả đều hướng về tâm thức báo hiếu và từ bi.

Vai trò trong đời sống hiện đại

Trong nhịp sống hối hả, ngày Rằm tháng Bảy vẫn giữ nguyên giá trị thiêng liêng. Nhiều gia đình dù bận rộn vẫn dành thời gian sửa soạn mâm cúng, đi chùa tụng kinh, tham gia lễ Vu Lan. Lễ hội hoa đăng, đốt nến tri ân là dịp để con cháu quây quần, bày tỏ tình cảm với cha mẹ.

Vu Lan còn được xem là ngày Tết hiếu hạnh, được các cơ quan, trường học hưởng ứng bằng các chương trình văn nghệ, trao quà cho mẹ neo đơn. Giới trẻ cũng tích cực tham gia hoạt động từ thiện: nấu cháo, phát quà cho người vô gia cư, thả cá phóng sinh.

Tuy nhiên, đời sống hiện đại cũng mang đến biến tấu: một số gia đình lược bỏ nghi thức phức tạp, thay vào đó là mâm cúng gọn nhẹ, sạch sẽ, song vẫn giữ tâm thành. Điều đáng quý là tinh thần báo hiếu không bị mai một. Mỗi độ tháng Bảy về, lòng người lại rưng rưng nhớ công ơn cha mẹ, và mâm cúng trở thành cầu nối giữa cõi sống và cõi vô hình, giữa quá khứ và hiện tại.

Bài tổng hợp từ tư liệu ẩm thực văn hóa dân gian. Cách làm có thể có dị bản theo vùng miền.