Tết Đoan Ngọ: Cơm rượu diệt sâu bọ và mâm cỗ lịch âm

Vì sao Tết Đoan Ngọ gắn với cơm rượu nếp và bánh tro?

Tết Đoan Ngọ (mùng 5 tháng 5 âm lịch) bắt nguồn từ truyền thuyết về loài sâu bọ phá hoại mùa màng vào thời điểm giao mùa. Dân làng phát hiện chỉ có thức ăn làm từ gạo nếp ủ men, ăn vào đúng "giờ Ngọ" (11h–13h) khi dương khí thịnh nhất, mới xua đuổi được sâu bọ. Vì thế, mâm cúng ngày này không thể thiếu cơm rượu nếp và bánh tro (bánh ú) – loại bánh gói hình chóp từ gạo nếp ngâm nước tro, có tính kiềm nhẹ giúp thanh lọc cơ thể.

Cách làm cơm rượu nếp truyền thống có gì đặc biệt?

Cơm rượu nếp được làm từ gạo nếp cái hoa vàng hoặc nếp nương, đồ chín tới rồi để nguội hoàn toàn. Men rượu giã nhỏ, rắc đều lên từng lớp nếp và ủ trong lá chuối tươi hoặc hũ sành ở nhiệt độ 30–35°C trong 3–5 ngày. Yếu tố quyết định là khâu chọn men: men quá mạnh làm cơm rượu bị chua, men yếu quá lại không lên men đủ độ. Cơm rượu truyền thống không dùng đường hay phụ gia, vị ngọt thanh tự nhiên từ tinh bột nếp chuyển hóa, thường ăn kèm vài lát gừng để tăng tính ấm nóng.

Bàn thờ gia tiên ngày lễ âm lịch cần bày những gì?

Theo phong tục truyền thống, bàn thờ gia tiên được đặt ở nơi trang trọng nhất – gian chính diện hướng ra cửa chính, tránh đối diện nhà vệ sinh hay bếp. Đồ thờ gồm: bát hương đặt chính giữa (bên trong đựng cát sạch, tro trấu, không dùng gạo), bài vị hoặc ảnh thờ phía sau, chén nước phía trước (thường 3, 5 hoặc 7 chén), đèn/nến hai bên, mâm bồng đựng hoa quả tươi và bình hoa. Nếu thờ cả Phật và thần linh, bát hương Phật đặt cao nhất, thần linh thấp hơn, gia tiên thấp nhất.

Cơm rượu nếp có biến thể khác nhau giữa các vùng miền không?

Dù chung tên gọi, cơm rượu nếp có nhiều biến tấu theo vùng miền. Vùng Bắc Bộ thường ủ cơm rượu trắng, hạt nếp còn nguyên, ăn kèm đường kính hoặc đường phèn, một số nơi như Hà Nội, Nam Định cho thêm nước cốt dừa. Vùng Trung Bộ, đặc biệt là Thừa Thiên Huế, nổi tiếng với rượu nếp than – dùng gạo nếp than màu tím đen, ủ theo cách riêng tạo màu sắc bắt mắt và hương vị đậm đà. Sự đa dạng này phản ánh nét văn hóa ẩm thực phong phú của từng địa phương.