Vị "diệt sâu bọ" hay món quà dâng tổ tiên? Bánh tro Tết Đoan Ngọ

Vì sao Tết Đoan Ngọ gắn liền với tục ăn bánh tro và "diệt sâu bọ"?

Theo tư liệu dân gian, bánh tro gắn liền với phong tục "diệt sâu bọ" – một quan niệm nông nghiệp cổ xưa. Chuyện kể rằng, sau vụ mùa hè, sâu bệnh phát sinh, bà con làm bánh từ gạo nếp ngâm nước tro để cúng thần linh, cầu mong xua đuổi sâu bọ. Món bánh còn là thức quà để mọi người cùng ăn vào ngày này, vì nước tro có tính kiềm nhẹ, giúp tiêu diệt các loại ký sinh trùng trong cơ thể, hợp thời điểm giao mùa.

Trong vòng quay của lịch tiết, ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch được gọi là Tết Đoan Ngọ – "Đoan" là mở đầu, "Ngọ" là giờ Ngọ (11 giờ đến 13 giờ), là thời điểm dương khí cực thịnh, âm khí mới manh nha. Đây là lúc cây cỏ sum suê cũng là thời điểm sâu bệnh hoành hành, nên việc ăn bánh tro mang hai tầng ý nghĩa: dâng lễ vật tinh khiết lên tổ tiên và tiễn biệt những thế lực xấu xa trong đời sống nông nghiệp.

Nước tro – "linh hồn" của chiếc bánh – được làm thế nào?

Công đoạn quan trọng nhất là làm nước tro. Tro từ rơm nếp, thân cây vối hoặc cây mít được đốt cháy hết, sau đó lọc qua nước sạch nhiều lần để lấy phần nước trong, có màu vàng nhạt, vị chát nhẹ và độ kiềm vừa phải. Gạo nếp cái hoa vàng được vo sạch, ngâm trong nước tro từ 6–8 tiếng cho hạt gạo ngấm đều, chuyển màu trắng đục hơi xanh.

Miền Bắc hay gói bánh không nhân để giữ vị nguyên thủy của nếp và tro, trong khi miền Trung và Nam thêm chút nhân đậu xanh, thịt mỡ hoặc dừa nạo tạo vị béo. Bánh được gói trong lá dong hình chóp nhọn – tựa như chiếc ú nón – tượng trưng cho tinh hoa của đất trời. Sau khi luộc từ 4–6 tiếng, bánh được thả vào nước lạnh để giữ độ trong và độ dẻo.

Ngoài bánh tro, lễ hội âm lịch còn có trò chơi dân gian nào giúp trẻ hiểu về vị giác?

Trong các dịp lễ hội, trò chơi "Đoán vị" thường được tổ chức để rèn luyện khả năng nhận biết các vị cơ bản cho trẻ từ 4 đến 10 tuổi. Người chơi bị bịt mắt và nếm thử 5 loại vị: ngọt, mặn, chua, đắng và cay, sau đó phải đoán đúng tên vị. Trò chơi này có từ lâu đời, ban đầu được dùng để kiểm tra khả năng phân biệt vị của trẻ em và dạy các em về thực phẩm quen thuộc trong đời sống.

Ở một số vùng, người ta thêm các vị như chát, the hoặc vị béo để tăng độ khó. Bài đồng dao phổ biến được hát trong lúc chơi: "Bịt mắt đi, bịt mắt đi / Nếm thử xem, vị gì đây / Ngọt như đường, mặn như muối / Chua như chanh, đắng như mướp / Cay như ớt, đoán đúng nào!" Trò chơi không chỉ mang tính giải trí mà còn giúp trẻ nhận biết thế giới xung quanh qua vị giác.