Hát bài chòi Tết — Quảng Nam Đà Nẵng

Giới thiệu

Hát bài chòi là một loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc gắn liền với văn hóa Tết cổ truyền của người dân Quảng Nam – Đà Nẵng. Không đơn thuần là một trò chơi giải trí, hát bài chòi còn là dịp để cộng đồng sum vầy, cùng nhau hòa mình vào không khí rộn ràng của những ngày đầu năm mới. Từ chiều mùng Một đến hết mùng Bảy Tết, tiếng hô “ai vô đây, ai vô đây” vang lên từ các chòi tre, kéo người chơi xúm lại bên những lá bài mang hình ảnh quen thuộc của làng quê.

Tại Quảng Nam và Đà Nẵng, hát bài chòi Tết không chỉ là thú vui mà còn là nét đẹp văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Người dân nơi đây coi đây như một món ăn tinh thần không thể thiếu, bởi nó kết hợp hài hòa giữa yếu tố may rủi, tài năng ứng tác của các anh Hiệu, và những câu hát châm biếm, hài hước phản ánh đời sống thường nhật. Chính sự gần gũi, dân dã ấy đã khiến bài chòi trở thành di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO công nhận vào năm 2017.

Nguồn gốc và lịch sử

Hát bài chòi có từ lâu đời ở vùng đất Quảng Nam – Đà Nẵng. Theo một số tài liệu, loại hình này có thể đã xuất hiện từ thời các chúa Nguyễn, khi người dân miền Trung tìm cách giải trí trong những ngày nông nhàn, đặc biệt là dịp Tết Nguyên đán. Ban đầu, bài chòi chỉ là trò chơi đánh bài đơn giản trong các quán xá, về sau được phát triển thành một hình thức diễn xướng có tổ chức, với sự tham gia của các “anh Hiệu” – những người có giọng hát tốt và khả năng ứng tác linh hoạt.

Quảng Nam và Đà Nẵng được xem là cái nôi của hát bài chòi, nơi nghệ thuật này phát triển mạnh mẽ nhất. Vào những năm đầu thế kỷ XX, bài chòi đã trở thành hoạt động Tết phổ biến khắp các làng quê từ Hội An, Điện Bàn đến Duy Xuyên, Quế Sơn. Ngày nay, dù cuộc sống hiện đại có nhiều thay đổi, nhưng cứ mỗi độ xuân về, các địa phương vẫn tổ chức hội bài chòi để giữ gìn truyền thống.

Cách chơi (luật chi tiết)

Chuẩn bị

Sân chơi: Một khoảng đất rộng, giữa dựng một cây tre cao gọi là “cây nêu” hoặc “cây bài chòi”. Xung quanh dựng 9 đến 11 chòi nhỏ bằng tre, lợp lá, mỗi chòi có một người ngồi làm “chòi con”.
Bộ bài: Gồm 30 lá bài hình chữ nhật, mỗi lá vẽ một hình ảnh tượng trưng như: nhị, tam, tứ, ngũ, lục, thất, bát, cửu, thang, tốt, vạn… Mỗi lá có tên gọi và câu hát riêng.
Người điều khiển: Một “anh Hiệu” đứng ở chòi cái (chòi trung tâm), cầm trống nhỏ hoặc mõ, có nhiệm vụ hô bài và hát.

Luật chơi

Phát bài: Mỗi người chơi (chòi con) mua một hoặc nhiều lá bài. Anh Hiệu xáo bài rồi rút từng lá, hô to tên lá bài kèm theo một câu hát ngẫu hứng.
Hô bài: Khi anh Hiệu hô tên lá bài nào, người chơi có lá đó phải giơ lên và hô “có” hoặc “xong”. Nếu trùng với lá bài mình đã mua, người chơi được đánh dấu.
Tính điểm: Ai có ba lá bài trúng liên tiếp (gọi là “ba lá”) hoặc năm lá trúng (gọi là “năm lá”) thì thắng cuộc. Người thắng được nhận tiền thưởng hoặc quà Tết.
Hát xướng: Anh Hiệu vừa hô vừa hát, mỗi lá bài có một câu hát riêng, thường là thơ lục bát hoặc vè dân gian, mang tính hài hước, châm biếm.

Cách hát truyền thống

Anh Hiệu sử dụng giọng hát “hô bài chòi” – một lối hát nửa nói nửa hát, có nhịp điệu rõ ràng. Câu hát thường bắt đầu bằng tiếng “hô” dài: “Ê… hô…”, sau đó mới vào nội dung. Ví dụ, khi rút lá bài “Nhị”, anh Hiệu có thể hát: “Nhị là nhị bánh chưng xanh / Ai mua nhị đó cho anh lấy chồng”. Giọng hát phải to, rõ, có sức lan tỏa để cả sân chơi nghe được.

Đồng dao/Lời hát

Dưới đây là một số câu hát bài chòi phổ biến ở Quảng Nam – Đà Nẵng, gắn với các lá bài thường gặp:

Lá Nhị: “Nhị là nhị bánh chưng xanh / Nhị đây ai mua nhị, nhị để dành ăn Tết.”
Lá Tam: “Tam là tam quả thị vàng / Tam đây ai mua tam, tam nằm trong rổ.”
Lá Tứ: “Tứ là tứ cái bình vôi / Tứ đây ai mua tứ, tứ cho người đẹp đôi.”
Lá Ngũ: “Ngũ là ngũ cái bàn tay / Ngũ đây ai mua ngũ, ngũ xòe ra năm ngón.”
Lá Lục: “Lục là lục con rùa vàng / Lục đây ai mua lục, lục bò lên bờ.”
Lá Thất: “Thất là thất cái đèn lồng / Thất đây ai mua thất, thất sáng trong đêm.”
Lá Bát: “Bát là bát cơm đầy vun / Bát đây ai mua bát, bát ăn no Tết.”
Lá Cửu: “Cửu là cửu con chim câu / Cửu đây ai mua cửu, cửu bay lên cao.”

Lưu ý: Có dị bản khác ở vùng Hội An, nơi các câu hát thay đổi tùy theo tài ứng tác của anh Hiệu.

Biến thể vùng miền

Hát bài chòi ở Quảng Nam và Đà Nẵng có những nét riêng so với các tỉnh miền Trung khác:

Quảng Nam: Bài chòi thường tổ chức ở các làng quê, gắn với lễ hội đình làng. Anh Hiệu thường hát bằng giọng địa phương, pha chất “Quảng” đặc trưng, có nhiều câu châm biếm về chuyện làng xóm.
Đà Nẵng: Do là thành phố, bài chòi Tết thường được tổ chức ở các khu vực công cộng như bờ sông Hàn, công viên. Các câu hát có xu hướng hiện đại hơn, đôi khi lồng ghép các vấn đề xã hội như giao thông, môi trường.
So với Bình Định: Ở Bình Định, bài chòi có thêm phần “đánh bài” bằng thẻ tre, trong khi Quảng Nam – Đà Nẵng chủ yếu dùng bài giấy vẽ tay.
So với Phú Yên: Phú Yên có bài chòi “hô” nhiều hơn hát, còn Quảng Nam – Đà Nẵng chú trọng giai điệu và sự hài hước.

Ý nghĩa văn hóa và giáo dục

Hát bài chòi Tết không chỉ là trò chơi may rủi mà còn mang nhiều giá trị sâu sắc:

Gắn kết cộng đồng: Trong những ngày Tết, mọi người từ già đến trẻ, từ nông thôn đến thành thị đều tụ tập bên chòi bài, cùng cười vui với những câu hát dí dỏm. Đây là dịp để xóa tan khoảng cách, tạo không khí đoàn kết.
Bảo tồn ngôn ngữ địa phương: Các câu hát bài chòi sử dụng nhiều từ ngữ, thành ngữ, tục ngữ của vùng Quảng Nam – Đà Nẵng, góp phần giữ gìn tiếng nói và văn hóa bản địa.
Giáo dục đạo đức: Nhiều câu hát mang nội dung khuyên răn, châm biếm thói hư tật xấu như tham lam, lười biếng, hoặc ca ngợi tình làng nghĩa xóm, lòng hiếu thảo.
Phát triển nghệ thuật: Hát bài chòi là sự kết hợp giữa âm nhạc, thơ ca và diễn xướng, giúp người chơi rèn luyện khả năng ứng tác, trí nhớ và sự nhanh nhạy.

Lưu ý

Hát bài chòi Tết thường diễn ra từ chiều mùng Một đến hết mùng Bảy âm lịch. Người chơi nên đến sớm để chọn chòi và mua bài.
Khi tham gia, cần tôn trọng anh Hiệu và các người chơi khác, không chen lấn hay gây mất trật tự.
Các câu hát có thể thay đổi tùy theo tài ứng tác của từng anh Hiệu, vì vậy không nên quá cứng nhắc về nội dung.
Nếu có dịp đến Hội An hoặc Đà Nẵng vào dịp Tết, du khách có thể tìm đến các lễ hội bài chòi tại phố cổ Hội An, công viên 29/3 (Đà Nẵng) hoặc các làng quê ở Điện Bàn, Duy Xuyên để trải nghiệm trọn vẹn.

Bài tổng hợp theo tư liệu dân gian. Lời hát có thể có dị bản giữa các vùng.