Múa xòe — Di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc Thái

Giới thiệu

Múa xòe là một loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc của đồng bào dân tộc Thái ở vùng Tây Bắc Việt Nam, đặc biệt phổ biến tại các tỉnh Yên Bái, Sơn La, Lai Châu, Điện Biên và một số vùng lân cận. Đây là điệu múa tập thể, thường được biểu diễn trong các dịp lễ hội, ngày vui, hay những sinh hoạt cộng đồng, thể hiện tinh thần đoàn kết, gắn bó và niềm vui sống của người Thái. Với những động tác uyển chuyển, nhịp nhàng theo tiếng nhạc cụ truyền thống như khèn, trống, chiêng, múa xòe đã trở thành biểu tượng văn hóa không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người dân nơi đây.

Ngày 15 tháng 12 năm 2021, tại kỳ họp thứ 16 của Ủy ban Liên chính phủ Công ước UNESCO về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, “Nghệ thuật xòe Thái” của Việt Nam chính thức được ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sự kiện này không chỉ khẳng định giá trị văn hóa độc đáo của múa xòe mà còn góp phần nâng cao nhận thức về bảo tồn và phát huy di sản trong bối cảnh hiện đại hóa.

Nguồn gốc và lịch sử

Múa xòe có từ lâu đời, gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của dân tộc Thái ở vùng Tây Bắc. Theo một số tài liệu, múa xòe có thể có từ thời kỳ người Thái di cư từ vùng Đông Nam Á lục địa lên vùng núi cao, khoảng vài trăm năm trước. Tuy nhiên, do thiếu các ghi chép lịch sử chính xác, nguồn gốc cụ thể của múa xòe vẫn còn nhiều tranh luận. Điều chắc chắn là múa xòe đã tồn tại qua nhiều thế hệ, được truyền miệng và thực hành liên tục trong cộng đồng.

Tên gọi “xòe” trong tiếng Thái có nghĩa là “múa” hoặc “nhảy múa”, thể hiện sự vận động của cơ thể theo nhịp điệu. Ban đầu, múa xòe có thể chỉ là những động tác đơn giản mô phỏng sinh hoạt hàng ngày như hái lượm, dệt vải, hay các hoạt động nông nghiệp. Dần dần, qua quá trình giao lưu văn hóa và sáng tạo, múa xòe phát triển thành một nghệ thuật biểu diễn có cấu trúc, với nhiều điệu múa khác nhau, trong đó nổi bật nhất là “6 điệu xòe cổ” (xòe cổ truyền).

Cách chơi (luật chi tiết)

Múa xòe là một hoạt động tập thể, không phân biệt lứa tuổi, giới tính. Dưới đây là các quy tắc cơ bản:

• Không gian biểu diễn: Thường diễn ra ở sân đình, bãi đất rộng hoặc trong nhà sàn. Người tham gia xếp thành vòng tròn, nắm tay nhau hoặc cầm khăn, quạt.
• Nhạc cụ: Sử dụng khèn bè, trống, chiêng, nhị, hoặc đôi khi chỉ có tiếng vỗ tay và hát. Nhạc điệu thường chậm rãi, du dương, tạo không khí ấm cúng.
• Động tác: Các bước chân nhẹ nhàng, tay đưa lên xuống theo nhịp, thân hình uyển chuyển. Người múa đi theo vòng tròn, có thể đổi hướng hoặc thay đổi tốc độ theo hiệu lệnh của người dẫn đầu.
• Trang phục: Người Thái mặc trang phục truyền thống: nam mặc áo cánh, quần ống rộng; nữ mặc váy đen, áo cóm, đội khăn piêu, đeo vòng bạc.
• Thời gian: Múa xòe có thể kéo dài từ vài phút đến vài giờ, tùy theo sự kiện. Trong các lễ hội lớn, múa xòe thường diễn ra suốt đêm.

6 điệu xòe cổ là những điệu múa cơ bản, được coi là nền tảng của nghệ thuật xòe Thái:

Ngoài ra, còn nhiều điệu xòe sáng tạo khác như xòe hoa, xòe lửa, xòe kiếm, tùy theo vùng miền.

Lời hát (dân ca Thái)

Trong múa xòe, thường có lời hát đệm bằng tiếng Thái, gọi là “khắp xòe”. Dưới đây là một đoạn phổ biến (phiên âm tiếng Thái và dịch nghĩa):

Phiên âm: “Xòe ơi xòe, xòe vòng quanh bản Tay nắm tay, chân bước đều Mừng mùa lúa mới, mừng ngày vui Xòe mãi không thôi, đến sáng mai.”

Dịch nghĩa: “Múa ơi múa, múa vòng quanh bản Tay nắm tay, chân bước đều Mừng mùa lúa mới, mừng ngày vui Múa mãi không thôi, đến sáng mai.”

Lời hát thay đổi tùy theo dịp: trong lễ cưới, hát về tình yêu; trong lễ hội, hát về mùa màng; trong ngày Tết, hát về ước vọng năm mới.

Biến thể vùng miền

Múa xòe có sự khác biệt nhỏ giữa các vùng, do ảnh hưởng của văn hóa địa phương:

• Yên Bái (Mường Lò): Nổi tiếng với xòe cổ, giữ nguyên các điệu truyền thống, nhạc cụ chủ yếu là khèn bè và trống. Người Thái ở đây thường múa xòe trong lễ hội “Xên bản, Xên mường” (cúng bản, cúng mường).
• Sơn La (Mường La, Thuận Châu): Có thêm điệu xòe lửa, với người múa cầm đuốc, tạo hiệu ứng ánh sáng đẹp mắt. Nhạc cụ thêm chiêng và nhị.
• Lai Châu (Phong Thổ): Xòe thường kết hợp với hát “khắp” (dân ca Thái), lời hát dài hơn, kể chuyện tình yêu hoặc lịch sử.
• Điện Biên (Mường Lay): Xòe có động tác mạnh mẽ hơn, phản ánh tính cách người Thái vùng biên giới. Thường múa xòe trong lễ hội “Hạn Khuống” (lễ hội mùa xuân).

Mặc dù có biến thể, nhưng tất cả đều giữ chung tinh thần đoàn kết và niềm vui.

Ý nghĩa văn hóa và giáo dục

Múa xòe không chỉ là giải trí mà còn mang nhiều ý nghĩa sâu sắc:

• Gắn kết cộng đồng: Khi nắm tay nhau múa xòe, mọi người xóa bỏ khoảng cách, tạo sự hòa hợp. Đây là dịp để già trẻ, gái trai giao lưu, thắt chặt tình làng nghĩa xóm.
• Giáo dục truyền thống: Qua các điệu xòe, thế hệ trẻ học được về lịch sử, phong tục, và giá trị văn hóa của dân tộc. Ví dụ, xòe chai dạy về lòng hiếu khách, xòe khăn thể hiện sự khéo léo.
• Tôn vinh lao động: Nhiều động tác xòe mô phỏng công việc nông nghiệp, như gieo mạ, gặt lúa, thể hiện sự trân trọng đối với lao động.
• Bảo tồn ngôn ngữ: Lời hát xòe bằng tiếng Thái giúp duy trì và phát triển ngôn ngữ dân tộc, đặc biệt trong bối cảnh tiếng Thái đang bị mai một.

Việc UNESCO ghi danh năm 2021 đã nâng tầm giá trị của múa xòe, khẳng định đây là di sản chung của nhân loại, đồng thời thúc đẩy các chính sách bảo tồn và phát huy tại Việt Nam.

Lưu ý

• Múa xòe là hoạt động dân gian, không có bản quyền, nhưng cần tôn trọng bản sắc văn hóa của người Thái. Khi tham gia, nên mặc trang phục truyền thống hoặc ăn mặc lịch sự.
• Tránh biến tấu quá mức làm mất đi tính nguyên bản của các điệu xòe cổ. Các sáng tạo mới nên dựa trên nền tảng truyền thống.
• Khi tổ chức múa xòe trong các sự kiện du lịch, cần đảm bảo không làm sai lệch ý nghĩa văn hóa, tránh thương mại hóa quá mức.
• Đối với người ngoài cộng đồng, nên học hỏi từ người Thái bản địa để hiểu đúng về cách múa và lời hát.

Bài tổng hợp theo tư liệu dân gian và hồ sơ UNESCO. Lời hát có thể có dị bản giữa các vùng.