Ném còn — Dân tộc Tày Nùng

Giới thiệu

Ném còn là một trò chơi dân gian đặc sắc, gắn liền với đời sống tinh thần của đồng bào dân tộc Tày, Nùng ở vùng núi phía Bắc Việt Nam. Trò chơi này thường được tổ chức trong các dịp lễ hội đầu xuân, đặc biệt là trong các lễ hội lớn như Lễ hội Lồng Tồng (xuống đồng) của người Tày, hay các ngày hội mùa xuân của người Nùng. Với những quả còn nhiều màu sắc được tung lên cao, tiếng cười nói rộn ràng của trai gái, ném còn không chỉ là một trò chơi giải trí mà còn mang đậm ý nghĩa văn hóa, tín ngưỡng và giao duyên.

Trò chơi ném còn thể hiện khát vọng về một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, đồng thời là dịp để nam nữ thanh niên gặp gỡ, tìm hiểu nhau. Hình ảnh quả còn bay lên cao, vòng qua vòng lại trên nền trời xanh đã trở thành biểu tượng đẹp đẽ của tình yêu, sự gắn kết cộng đồng và niềm tin vào cuộc sống ấm no.

Nguồn gốc và lịch sử

Ném còn có từ lâu đời trong đời sống văn hóa của người Tày, Nùng. Theo một số tài liệu, trò chơi này có thể có từ thời xa xưa, gắn với tín ngưỡng nông nghiệp và ước vọng cầu mùa. Người Tày, Nùng quan niệm rằng quả còn tượng trưng cho mặt trời, cho sự sinh sôi nảy nở. Việc ném còn qua vòng tròn (còn gọi là "vòng còn") mang ý nghĩa cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, con cháu đầy đàn.

Trong các lễ hội Lồng Tồng của người Tày, ném còn thường được tổ chức sau phần nghi lễ cúng thần linh, cầu cho một vụ mùa bội thu. Người Nùng cũng có tục lệ tương tự, coi ném còn là một phần không thể thiếu trong các dịp hội hè, đình đám. Trò chơi đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ, trở thành nét văn hóa đặc trưng của vùng Việt Bắc.

Cách chơi (luật chi tiết)

Trò chơi ném còn thường được tổ chức ở một khoảng đất rộng, bằng phẳng, có dựng một cây tre cao (thường từ 5 đến 10 mét) ở giữa sân. Trên ngọn cây tre có buộc một vòng tròn làm bằng tre hoặc mây, đường kính khoảng 40-50 cm, được bọc vải đỏ hoặc nhiều màu sắc. Vòng tròn này được gọi là "vòng còn" hay "cửa còn".

Quả còn được làm bằng vải, hình tròn, đường kính khoảng 10-15 cm, bên trong nhồi bông, thóc, hoặc hạt bông, có nhiều dây vải màu sắc sặc sỡ buộc phía dưới để khi bay tạo thành đuôi dài. Mỗi quả còn thường có 5 dây màu (xanh, đỏ, tím, vàng, trắng) tượng trưng cho ngũ hành.

Luật chơi cơ bản: - Người chơi đứng cách cây còn một khoảng cách nhất định (thường từ 5-10 mét, tùy theo quy định của hội). - Nhiệm vụ là ném quả còn sao cho xuyên qua vòng tròn trên ngọn cây. - Mỗi người thường được ném 3-5 lượt. Ai ném lọt qua vòng nhiều nhất sẽ thắng cuộc. - Trong các cuộc thi tập thể, có thể chia thành đội nam và đội nữ. Nam ném một bên, nữ ném một bên, hoặc ném luân phiên.

Cách thức tổ chức trong lễ hội: - Thường có hai đội: đội nam và đội nữ, mỗi đội khoảng 10-15 người. - Người chơi phải ném quả còn qua vòng, nếu ném trúng vòng nhưng không qua thì không được tính. - Khi quả còn lọt qua vòng, người ném sẽ nhận được phần thưởng (thường là bánh trái, khăn, hoặc tiền lì xì). - Đặc biệt, trong các hội lớn, nếu một đôi nam nữ cùng ném lọt qua vòng, họ được coi là có duyên với nhau và có thể tìm hiểu thêm.

Đồng dao/Lời hát

Trong quá trình ném còn, người chơi thường hát những bài hát giao duyên, đối đáp vui tươi. Dưới đây là một bài hát phổ biến (có thể có dị bản khác ở vùng khác):

"Còn ơi còn, bay lên cao Qua vòng tròn, đón mùa sao Trai ném còn, gái đón chờ Tình yêu thương, như mùa màng bội thu.

Còn ơi còn, đừng rơi vội Để tình ta, thêm đậm sâu Ném qua vòng, ước nguyện trao Mùa xuân sang, hạnh phúc ngập tràn."

Ngoài ra, còn có những câu hát đối đáp giữa nam và nữ: - Nam hát: "Còn ơi còn, bay qua vòng/ Cho anh gặp em giữa hội đông." - Nữ đáp: "Còn ơi còn, đừng có rơi/ Cho em gặp anh trọn một đời."

Biến thể vùng miền

Mặc dù ném còn phổ biến chủ yếu ở người Tày và Nùng, nhưng giữa các vùng vẫn có những nét khác biệt:

• Người Tày ở Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn: Thường tổ chức ném còn trong Lễ hội Lồng Tồng (tháng Giêng). Quả còn thường có kích thước lớn hơn, nhiều màu sắc rực rỡ. Vòng còn được treo cao, có khi lên tới 10 mét.
• Người Nùng ở Lạng Sơn, Thái Nguyên: Trò chơi thường gắn với hội xuân, có thêm phần thi ném còn xa (không qua vòng) để đo sức mạnh. Quả còn của người Nùng thường nhẹ hơn, làm bằng vải mỏng.
• Một số dân tộc khác (như người Mông, Dao): Cũng có trò chơi tương tự nhưng gọi là "ném pao" hoặc "tung còn", với luật chơi và ý nghĩa có phần khác biệt.

Ý nghĩa văn hóa và giáo dục

Ném còn không chỉ là trò chơi giải trí mà còn chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa sâu sắc:

Ý nghĩa tín ngưỡng: Quả còn tượng trưng cho mặt trời, cho sự sống. Việc ném còn qua vòng tròn là hành động cầu mong thần linh ban cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Vòng tròn tượng trưng cho bầu trời, cho sự tròn đầy, viên mãn.

Ý nghĩa giao duyên: Đây là dịp để nam nữ thanh niên gặp gỡ, tìm hiểu nhau. Khi một đôi cùng ném lọt qua vòng, họ được coi là có duyên số. Nhiều đôi trai gái đã nên vợ nên chồng từ những cuộc ném còn như thế.

Ý nghĩa cộng đồng: Trò chơi gắn kết mọi người trong bản làng, tạo không khí vui tươi, phấn khởi đầu năm mới. Nó cũng là dịp để các thế hệ cùng nhau vui chơi, ôn lại truyền thống văn hóa.

Giá trị giáo dục: Ném còn rèn luyện sự khéo léo, chính xác, tính kiên nhẫn và tinh thần đồng đội. Người chơi phải tính toán lực ném, hướng gió để quả còn bay đúng vào vòng. Đây cũng là bài học về sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên.

Lưu ý

• Trang phục khi chơi ném còn thường là trang phục truyền thống của dân tộc Tày, Nùng (áo chàm, khăn đội đầu) để tăng thêm phần trang trọng và ý nghĩa văn hóa.
• Cần chuẩn bị sân bãi an toàn, tránh chướng ngại vật để người chơi không bị thương khi ném hoặc khi chạy nhặt còn.
• Trong các lễ hội lớn, nên có người điều hành để đảm bảo trật tự, công bằng trong thi đấu.
• Không nên ném quá mạnh hoặc nhắm vào người khác, tránh gây tai nạn.
• Trò chơi này hiện nay đã được phục dựng và tổ chức ở nhiều lễ hội văn hóa dân tộc, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống.

Bài tổng hợp theo tư liệu dân gian. Lời hát và một số chi tiết có thể có dị bản giữa các vùng miền.