24 tiết khí và lễ hội Chăm: sợi dây bất ngờ giữa lịch cổ và văn hóa

24 tiết khí là gì và vì sao nông dân Việt xưa chia năm theo nó?

Tiết khí là cách người xưa chia một năm thành 24 đoạn, mỗi đoạn gắn với một thời điểm thời tiết, giúp nông dân chọn thời vụ cấy cày, gặt hái. Theo quy định hiện hành, các tiết khí vẫn được dùng trong lịch âm dương, phản ánh mối quan hệ giữa mặt trời, mặt trăng và mùa màng. Không có con số chính xác về số năm hình thành, nhưng giới nghiên cứu cho rằng nó có nguồn gốc từ văn hóa nông nghiệp lâu đời.

Người nông dân không cần đồng hồ, chỉ cần nhìn tiết khí mà biết khi nào gieo mạ, khi nào phơi lúa. Mỗi tiết kéo dài khoảng nửa tháng, đủ để một mùa vụ kịp chuyển mình. Đây là loại lịch gắn với đồng ruộng hơn là với cung đình. Vì vậy nó tồn tại bền bỉ qua nhiều thế hệ, dù trải qua bao biến động.

Lễ hội Tháp Bà Pô Nagar có liên quan gì đến tiết khí?

Lễ hội Tháp Bà Pô Nagar ở Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa diễn ra từ ngày 20 đến 23 tháng 3 âm lịch hàng năm, thu hút người Chăm từ Ninh Thuận, Bình Thuận, Phú Yên về dự. Đây là lễ hội tưởng nhớ nữ thần Pô Nagar, vị thần được xem là mẹ xứ sở, người dạy dân trồng trọt, dệt vải. Lễ hội được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2012.

Điều đáng chú ý là thời điểm này rơi vào khoảng tiết xuân phân, khi đất trời chuyển mùa. Người Chăm Bàlamôn chọn ngày ấy để làm lễ mở cửa tháp, tắm tượng thần bằng nước thơm hoa nhài, hoa hồng, hoa bưởi pha nước suối. Nghi thức mang ý nghĩa cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Nông lịch và tín ngưỡng hòa làm một ở đây, không tách rời.

Ngày nay 24 tiết khí còn ý nghĩa gì trong đời sống?

Dù cuộc sống hiện đại dùng dương lịch, nhiều người vẫn xem tiết khí để chọn ngày cưới, ngày khởi công, ngày giỗ. Các lễ hội như Tháp Bà Pô Nagar vẫn giữ ngày âm lịch, cho thấy sức sống của nông lịch trong văn hóa Việt. Múa khèn của người Mông cũng xuất hiện trong lễ Tết, hội xuân, gắn với nhịp mùa vụ vùng cao. Những loại hình này cho thấy tiết khí không chỉ là chuyện đồng áng.

Nó là nhịp thở chung của cộng đồng, là cách người xưa neo mình vào thiên nhiên. Người trẻ ngày nay có thể không thuộc lòng 24 tiết, nhưng vẫn cảm nhận được mùa qua Tết, qua rằm, qua những ngày hội làng. Muốn hiểu rõ hơn về tập tục địa phương, nên liên hệ cơ quan chức năng hoặc nghệ nhân tại địa phương để được hướng dẫn. Các quy định cụ thể về bảo tồn di sản cần được kiểm chứng với cơ quan nhà nước có thẩm quyền.