Bánh tro diệt sâu bọ: Sự thật ngày “giết sâu bọ” khiến ai cũng bất ngờ

Tết Đoan Ngọ là gì và vì sao gọi là “giết sâu bọ”?

Tết Đoan Ngọ diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch hằng năm, “Đoan” là mở đầu, “Ngọ” là giờ Ngọ (11 giờ đến 13 giờ), thời điểm dương khí cực thịnh, âm khí mới manh nha. Theo tư liệu dân gian, tết gắn liền với phong tục “diệt sâu bọ” – một quan niệm nông nghiệp cổ xưa. Chuyện kể rằng sau vụ mùa hè, sâu bệnh phát sinh, bà con làm bánh từ gạo nếp ngâm nước tro, gói trong lá dong cúng thần linh, tổ tiên, cầu mong mùa màng tươi tốt, xua đuổi sâu bọ phá hoại. Món bánh còn là thức quà mọi người cùng ăn vào ngày này, vì nước tro có tính kiềm nhẹ, giúp tiêu diệt các loại ký sinh trùng trong cơ thể, hợp thời điểm giao mùa.

Bánh tro (bánh ú) có ý nghĩa gì trong tâm linh người Việt?

Bánh tro ra đời mang hai tầng ý nghĩa sâu sắc. Thứ nhất, bánh tro là lễ vật tinh khiết dâng lên tổ tiên; nước tro được lọc từ tro của các loại thực vật sạch biểu trưng cho sự thanh lọc, tẩy uế. Người xưa tin rằng ăn bánh tro vào sáng sớm mùng 5 tháng 5 sẽ giúp cơ thể sạch sẽ, đẩy lùi bệnh tật mùa hè. Thứ hai, tục cúng bánh tro cũng là nghi thức tiễn biệt “sâu bọ” – những thế lực xấu xa trong đời sống nông nghiệp. Ở nhiều vùng quê, người dân ra vườn hái lá cây có vị chát, vị chua (như lá mơ, lá sung) ăn kèm, vừa nhai vừa khấn vái xua đuổi tà khí, thể hiện sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên.

Cách làm bánh tro truyền thống có gì đặc biệt và cầu kỳ?

Công đoạn quan trọng nhất là làm nước tro – “linh hồn” của chiếc bánh. Tro từ rơm nếp, thân cây vối hoặc cây mít được đốt cháy hết, lọc qua nước sạch nhiều lần để lấy phần nước trong, màu vàng nhạt, vị chát nhẹ và độ kiềm vừa phải. Gạo nếp cái hoa vàng được ngâm trong nước tro từ 6–8 tiếng cho hạt gạo ngấm đều. Miền Bắc thường gói bánh không nhân, giữ vị nguyên thủy của nếp và tro, trong khi miền Trung và Nam thêm nhân đậu xanh, thịt mỡ hoặc dừa nạo tạo vị béo. Bánh được gói hình chóp nhọn (bánh ú) hoặc hình vuông dẹp, luộc từ 4–6 tiếng đến khi chín mềm.