Mùng 5 tháng 5 âm lịch: Vì sao người Việt ăn bánh tro để "giết sâu bọ"?

Tết Đoan Ngọ là ngày gì và rơi vào thời điểm nào?

Theo tư liệu dân gian, ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch hằng năm được người Việt gọi là Tết Đoan Ngọ. Trong đó, "Đoan" nghĩa là mở đầu, còn "Ngọ" chỉ giờ Ngọ, tức khoảng từ 11 giờ đến 13 giờ. Đây được xem là thời điểm dương khí cực thịnh, âm khí mới manh nha. Giữa tiết trời oi ả, trên bàn thờ gia tiên không thể thiếu đĩa bánh tro cùng rượu nếp và hoa quả mùa hạ. Đây là một trong những ngày lễ theo lịch âm gắn bó lâu đời với đời sống nông nghiệp của người Việt.

Vì sao Tết Đoan Ngọ còn gọi là ngày "giết sâu bọ"?

Theo tư liệu dân gian, bánh tro gắn liền với phong tục "diệt sâu bọ" – một quan niệm nông nghiệp cổ xưa. Chuyện kể rằng sau vụ mùa hè, sâu bệnh phát sinh, bà con nông dân làm bánh từ gạo nếp ngâm nước tro, gói trong lá dong rồi đem cúng thần linh, tổ tiên, cầu mong mùa màng tươi tốt, xua đuổi sâu bọ phá hoại. Món bánh còn là thức quà để mọi người cùng ăn vào ngày "giết sâu bọ", vì nước tro có tính kiềm nhẹ, giúp tiêu diệt các loại ký sinh trùng trong cơ thể, hợp thời điểm giao mùa. Ở nhiều vùng quê, vào sáng sớm ngày Đoan Ngọ, người dân thường ra vườn hái lá các loại cây có vị chát, vị chua như lá mơ, lá sung, ăn kèm với bánh tro, vừa nhai vừa khấn vái xua đuổi tà khí.

Bánh tro được làm từ gì và gói ra sao?

Theo cách chuẩn bị truyền thống, bánh tro làm từ những nguyên liệu rất đỗi giản dị nhưng đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo léo. Công đoạn quan trọng nhất là làm nước tro – "linh hồn" của chiếc bánh. Tro từ rơm nếp, thân cây vối hoặc cây mít được đốt cháy hết, sau đó lọc qua nước sạch nhiều lần để lấy phần nước trong, có màu vàng nhạt, vị chát nhẹ và độ kiềm vừa phải. Gạo nếp cái hoa vàng được vo sạch, ngâm trong nước tro từ 6–8 tiếng tùy khí hậu vùng miền, cho hạt gạo ngấm đều, chuyển màu trắng đục hơi xanh. Bánh được gói thành hình chóp (bánh ú) hoặc hình vuông dẹp, buộc bằng lạt tre rồi luộc trong nước lã từ 4–6 tiếng đến khi chín mềm. Miền Bắc thường gói bánh không nhân, giữ vị nguyên thủy của nếp và tro, còn miền Trung và Nam thêm chút nhân đậu xanh, thịt mỡ hoặc dừa nạo.

Các ngày lễ khác theo lịch âm gắn với phong tục gì?

Bên cạnh Tết Đoan Ngọ, lịch âm còn gắn với nhiều nghi lễ và phong tục khác của người Việt. Lễ dạm ngõ, còn gọi là chạm ngõ, là nghi thức mở đầu trong chuỗi các lễ cưới truyền thống, thường diễn ra trước lễ ăn hỏi và lễ cưới. Đây là buổi gặp gỡ chính thức giữa hai gia đình nhà trai và nhà gái, nhằm bày tỏ nguyện vọng kết thông gia và xin phép nhà gái cho phép tìm hiểu tiến tới hôn nhân. Nhà trai chọn ngày lành tháng tốt theo quan niệm dân gian và sắm sửa lễ vật như trầu cau, rượu, chè, bánh kẹo, hoa quả, thuốc lá. Số lượng lễ vật thường là số chẵn như 4, 6, 8 hộp và được bày trên mâm, bọc giấy đỏ.

Múa lân xuất hiện trong những dịp lễ nào?

Theo tư liệu về phong tục Hoa Việt, múa lân là một trong những hoạt động văn hóa dân gian đặc sắc, thường xuất hiện rộn ràng trong dịp Tết Nguyên đán và các lễ hội truyền thống của người Việt. Múa lân có nguồn gốc từ Trung Quốc, xuất hiện từ thời nhà Đường theo một số tài liệu cổ, và du nhập vào Việt Nam theo dòng di dân của người Hoa vào các thế kỷ trước, đặc biệt là ở các đô thị lớn như Hội An, Sài Gòn, Hà Nội. Người Việt đã tiếp thu và biến tấu, tạo nên những phong cách riêng. Theo thời gian, múa lân trở thành một phần không thể thiếu trong dịp Tết Nguyên đán, Trung thu và các ngày khác.

Những phong tục kể trên đều gắn với lịch âm và tập quán dân gian truyền đời. Tùy từng vùng miền và thời điểm, cách thực hiện có thể linh hoạt khác nhau. Người đọc nên kiểm chứng thông tin với cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc người am hiểu phong tục địa phương trước khi áp dụng cho gia đình mình.