Mùng 5 tháng 5: Ngày dương khí cực thịnh, cả nước cùng "diệt sâu bọ"

Tết Đoan Ngọ là gì mà được gọi là ngày "diệt sâu bọ"?

Tết Đoan Ngọ diễn ra vào mùng 5 tháng 5 âm lịch hằng năm. Theo tư liệu dân gian, "Đoan" là mở đầu, "Ngọ" là giờ Ngọ (11 giờ đến 13 giờ), thời điểm dương khí cực thịnh và âm khí mới manh nha. Truyền thuyết kể rằng vào thời điểm giao mùa, một loại sâu bọ hung hãn phá hoại mùa màng. Dân làng phát hiện chỉ có thức ăn làm từ gạo nếp ủ men ăn vào đúng giờ Ngọ mới xua đuổi được chúng. Từ đó, cứ mỗi độ tháng Năm, người dân lại làm cơm rượu nếp để "diệt sâu bọ" trong cơ thể, cầu mong sức khỏe và mùa màng tươi tốt.

Vì sao cơm rượu nếp và bánh tro lại là món không thể thiếu ngày này?

Cơm rượu nếp là lễ vật dâng lên tổ tiên, thần thổ địa với niềm tin men rượu có khả năng thanh lọc cơ thể, đẩy lùi bệnh tật. Người xưa thường ăn cơm rượu khi còn hơi ấm, kèm vài lát gừng để tăng tính ấm nóng, "kích hoạt" quá trình diệt sâu bọ. Trong khi đó, bánh tro được làm từ gạo nếp ngâm nước tro của rơm nếp, thân cây vối, gói trong lá dong hình chóp nhọn. Nước tro có tính kiềm nhẹ, giúp tiêu diệt các loại ký sinh trùng trong cơ thể, hợp thời điểm giao mùa. Cả hai món đều tượng trưng cho sự thanh lọc, tẩy uế từ trong ra ngoài.

Cơm rượu nếp mỗi vùng miền có gì khác biệt?

Dù chung mục đích, cơm rượu nếp có nhiều biến tấu thú vị theo từng vùng. Vùng Bắc Bộ thường ủ cơm rượu trắng, hạt nếp còn nguyên, ăn kèm đường kính hoặc đường phèn, một số nơi như Hà Nội, Nam Định cho thêm nước cốt dừa để tăng vị béo. Vùng Trung Bộ, đặc biệt là Thừa Thiên Huế, nổi tiếng với rượu nếp than màu tím đen đặc trưng, ủ theo cách riêng tạo hương vị đậm đà. Mâm cúng Tết Đoan Ngọ thường gồm cơm rượu, hoa quả mùa hè như mận, vải, đào, đôi khi thêm bánh trôi, chè kê.

Ngoài Tết Đoan Ngọ, lịch âm còn những ngày lễ nào gắn với tín ngưỡng dân gian?

Theo tư liệu dân gian, ngày mùng 2 tháng 2 âm lịch là vía Thổ Địa, ngày mùng 10 tháng Giêng là vía Thần Tài. Vào các ngày này, gia chủ thường dâng lễ cúng gồm bộ tam sên (thịt lợn luộc, tôm luộc, trứng luộc), hoa quả, đèn nến. Bàn thờ Thần Tài Thổ Địa thường đặt ở góc nhà dưới đất, gần cửa ra vào, hướng nhìn ra cửa chính để đón tài lộc. Từ ngoài nhìn vào, Thần Tài ở bên trái, Thổ Địa ở bên phải, bát nhang đặt ở giữa phía trước tượng. Đây là sự giao thoa giữa tín ngưỡng bản địa thờ Thổ Công và ảnh hưởng từ văn hóa Trung Hoa, thể hiện ước vọng ấm no, đủ đầy và lòng tri ân với đất đai.