Tết Đoan Ngọ chỉ 2 tiếng nhưng người Việt ăn cả tháng mới hết bánh tro

Tết Đoan Ngọ là ngày gì mà người Việt gọi là Tết giết sâu bọ?

Theo quan niệm dân gian, Tết Đoan Ngọ rơi vào mùng 5 tháng 5 âm lịch hằng năm, được người Việt gọi là ngày diệt sâu bọ. Chữ Đoan nghĩa là mở đầu, chữ Ngọ chỉ giờ Ngọ kéo dài từ 11 giờ đến 13 giờ. Đây là thời điểm dương khí cực thịnh, âm khí mới manh nha. Vào lúc chuyển mùa, cơ thể con người dễ sinh bệnh tật do sâu bọ và côn trùng phát triển mạnh.

Người xưa tin rằng ăn các món đặc trưng vào ngày này sẽ giúp tiêu diệt ký sinh trùng trong cơ thể, bảo vệ sức khỏe. Phong tục này thể hiện triết lý sống hài hòa với thiên nhiên, biết tận dụng cây cỏ quanh mình. Dù cuộc sống hiện đại, nhiều gia đình vẫn duy trì nét đẹp văn hóa này như lời nhắc con cháu về truyền thống uống nước nhớ nguồn.

Sáng mùng 5 tháng 5 phải ăn gì đầu tiên cho đúng tục?

Nghi thức quan trọng nhất là ăn cơm rượu khi còn đói, ngay sau khi thức dậy sáng sớm mùng 5. Rượu nếp lên men có tính ấm, cay, theo dân gian giúp đánh bay sâu bọ trong bụng. Có hai loại phổ biến là cơm rượu trắng từ nếp cái hoa vàng ủ men, và cơm rượu đỏ làm từ nếp than hoặc nếp cẩm thêm màu tự nhiên.

Trẻ em cũng được ăn một ít, có thể pha loãng với nước đường cho dễ dùng. Sau đó, người dân đi hái các loại lá thơm như lá bưởi, lá sả, hương nhu, tía tô, kinh giới để nấu nước xông hoặc tắm. Lá xông có tinh dầu, giúp khử trùng, xua đuổi côn trùng và làm sạch cơ thể.

Bánh tro mất bao lâu để làm xong và vì sao phải gói hình chóp?

Công đoạn quan trọng nhất là làm nước tro, được xem là linh hồn của chiếc bánh. Tro từ rơm nếp, thân cây vối hoặc cây mít được đốt cháy hết, rồi lọc qua nước sạch nhiều lần để lấy phần nước trong, màu vàng nhạt, vị chát nhẹ. Gạo nếp cái hoa vàng vo sạch, ngâm trong nước tro từ 6-8 tiếng tùy khí hậu vùng miền, cho hạt gạo ngấm đều và chuyển màu trắng đục hơi xanh.

Bánh được gói bằng lá dong rửa sạch, lau khô, tạo hình chóp nhọn tựa như chiếc ú nón nên còn gọi là bánh ú, tượng trưng cho tinh hoa đất trời và sự đâm chồi nảy lộc. Sau khi buộc chặt bằng lạt tre, bánh luộc trong nước lã từ 4-6 tiếng đến khi chín mềm, vỏ lá chuyển màu xanh đậm. Bánh chín được vớt ra, thả vào nước lạnh để giữ độ trong và độ dẻo.

Miền Bắc thường gói bánh không nhân, giữ vị nguyên thủy của nếp và tro. Miền Trung và miền Nam thêm chút nhân đậu xanh, thịt mỡ hoặc dừa nạo tạo vị béo. Nước tro có tính kiềm nhẹ, theo dân gian giúp tiêu diệt các loại ký sinh trùng trong cơ thể, hợp thời điểm giao mùa. Người xưa tin ăn bánh tro vào sáng sớm mùng 5 tháng 5 sẽ giúp cơ thể sạch sẽ, đẩy lùi bệnh tật mùa hè.

Ngoài bánh tro và cơm rượu, còn tục gì khác trong ngày Đoan Ngọ?

Bên cạnh hai món chính, người Việt còn ăn trái cây chua như mận, vải, chôm chôm vì vị chua ngọt kích thích tiêu hóa. Một số nơi uống một chén nhỏ rượu nếp hoặc rượu thuốc vào buổi sáng. Tục treo lá ngải cứu trước cửa nhà để trừ tà, đuổi muỗi cũng được nhiều gia đình gìn giữ.

Ở nhiều vùng quê, vào sáng sớm ngày Đoan Ngọ, người dân ra vườn hái lá các loại cây có vị chát, vị chua như lá mơ, lá sung để ăn kèm bánh tro, vừa nhai vừa khấn vái xua đuổi tà khí. Hành động ấy không chỉ là tục lệ mà còn là bài học về sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên. Đây cũng là dịp thanh lọc cơ thể sau mùa đông dài, đón mùa hè khỏe mạnh.

Những phong tục này mang tính tham khảo theo quan niệm dân gian, không thay thế tư vấn y tế. Người đọc nên kiểm chứng thông tin và liên hệ cơ quan chức năng địa phương khi cần hướng dẫn cụ thể về các nghi lễ truyền thống tại từng vùng miền.