Tết Đoan Ngọ giữa tháng Năm âm lịch và nghịch lý người Việt ăn Tết khi trời nóng nhất

Tết Đoan Ngọ là gì và vì sao gọi là Tết giết sâu bọ?

Theo tư liệu dân gian, Tết Đoan Ngọ diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, khi tiết trời chuyển sang nắng nóng nhất trong năm. Người Việt xưa quan niệm đây là thời điểm sâu bọ, dịch bệnh sinh sôi mạnh nhất, nên cần ăn những món có tính mát để thanh lọc cơ thể. Vì vậy dân gian còn gọi ngày này là Tết giết sâu bọ, với lễ vật quen thuộc gồm rượu nếp, hoa quả, bánh tro và chè hạt sen. Đây là một trong những ngày lễ theo lịch âm được duy trì khá đều đặn trong các gia đình Việt, dù mức độ long trọng không bằng Tết Nguyên đán.

Vì sao nhiều ngày lễ Việt Nam lại tính theo lịch âm?

Lịch âm gắn với chu kỳ mặt trăng và tập quán canh tác lúa nước của cư dân nông nghiệp, nên các ngày lễ lớn của người Việt đều theo lịch này. Ngoài Tết Nguyên đán và Tết Đoan Ngọ, còn có Tết Trung thu vào rằm tháng 8, Tết Hàn thực vào mùng 3 tháng 3, và lễ Vu Lan vào rằm tháng 7 âm lịch. Theo tư liệu dân gian, tục thờ cúng tổ tiên đã có từ ngàn đời trong văn hóa người Việt, bắt nguồn từ tín ngưỡng vạn vật hữu linh và đạo lý uống nước nhớ nguồn. Chính nền tảng ấy khiến các dịp lễ theo lịch âm trở thành sợi dây kết nối giữa con cháu với ông bà đã khuất, đồng thời là dịp để cả gia đình quây quần trước bàn thờ gia tiên.

Các ngày lễ theo lịch âm có còn giữ nguyên nếp cũ?

Đời sống hiện đại khiến nhiều nghi thức trong ngày lễ âm lịch được giản lược, nhưng phần lõi tâm linh thì vẫn được gìn giữ. Vào dịp Tết Đoan Ngọ, các gia đình vẫn sắm mâm cúng, thắp hương và cùng nhau ăn rượu nếp buổi sáng sớm. Với Tết Trung thu, hình ảnh múa lân vẫn rộn ràng khắp các đô thị lớn như Hội An, Sài Gòn, Hà Nội, theo dòng di dân của người Hoa vào các thế kỷ trước. Múa lân có nguồn gốc từ Trung Quốc, xuất hiện từ thời nhà Đường theo một số tài liệu cổ, rồi hòa quyện với văn hóa bản địa để tạo nên nét riêng. Tuy nhiên, mức độ đậm nhạt của từng lễ tùy vùng miền và tùy hoàn cảnh mỗi gia đình, không có một khuôn mẫu cứng nhắc nào áp dụng chung cho cả nước.

Điểm chung của các ngày lễ theo lịch âm là tính cộng đồng và tính nhắc nhở. Người Việt không chỉ cúng tổ tiên trong ngày giỗ chạp mà còn tận dụng các dịp lễ âm lịch để ôn lại kỷ niệm, củng cố tình thân. Theo quan niệm truyền thống, bàn thờ càng trang nghiêm, sạch đẹp thì linh khí càng tụ, con cháu càng được phúc lành. Vì vậy, cách bài trí bàn thờ trong những ngày lễ này được xem là việc hệ trọng, cần thực hiện đúng lễ nghi và phong tục từng vùng miền. Tùy không gian nhà ở, bàn thờ có thể có ba tầng hoặc một tầng chính, với bát hương đặt chính giữa, bài vị và ảnh thờ phía sau, chén nước và mâm bồng bày phía trước.

Về mặt pháp lý và thủ tục hành chính liên quan đến các dịp lễ, nghỉ lễ, hoặc các hoạt động văn hóa tổ chức trong khu dân cư, người dân nên liên hệ cơ quan chức năng địa phương để được hướng dẫn cụ thể. Các quy định về ngày nghỉ, về việc tổ chức lễ hội, hay về các giấy tờ cần thiết đều có thể thay đổi theo quy định hiện hành, nên việc kiểm chứng với cơ quan nhà nước có thẩm quyền là cần thiết trước khi thực hiện. Không nên tự suy đoán về thời hạn, mức phí hay thủ tục dựa trên thông tin truyền miệng, vì điều đó dễ dẫn đến sai sót không đáng có.

Nhìn chung, các ngày lễ theo lịch âm vẫn giữ vị trí riêng trong đời sống tinh thần người Việt. Từ Tết Đoan Ngọ giữa mùa hè đến Tết Trung thu khi trời vào thu, mỗi dịp đều mang một thông điệp về sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên và với tổ tiên. Đó là lý do dù cuộc sống có đổi thay, những cái Tết theo âm lịch vẫn không dễ phai nhạt trong ký ức mỗi gia đình.