Tết Đoan Ngọ giữa thời hiện đại và nghịch lý người trẻ quay về lịch âm

Tết Đoan Ngọ là gì và vì sao vẫn được nhiều người Việt ghi nhớ?

Theo tư liệu dân gian, Tết Đoan Ngọ là một trong những ngày lễ được tính theo lịch âm, gắn với phong tục thờ cúng tổ tiên đã có từ ngàn đời trong văn hóa người Việt. Tục thờ cúng này bắt nguồn từ tín ngưỡng “vạn vật hữu linh” và đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Bàn thờ gia tiên là nơi lưu giữ hình bóng ông bà, cha mẹ đã khuất, đồng thời là biểu tượng thiêng liêng của sự kết nối giữa các thế hệ. Vào các dịp lễ Tết, con cháu quây quần trước bàn thờ, ôn lại kỷ niệm và củng cố tình thân. Theo tư liệu dân gian, từ thời Hồng Bàng, người Việt đã có tập tục đặt bát hương, cúng cơm cho người thân quá cố. Qua thời kỳ Bắc thuộc và ảnh hưởng của Nho giáo, việc thờ cúng gia tiên được chuẩn hóa thành nghi lễ gia đình. Ngày nay, dù cuộc sống hiện đại thay đổi, hầu hết gia đình Việt vẫn giữ không gian thờ cúng riêng trong nhà, coi đó là “góc tâm linh” không thể thiếu. Với Tết Đoan Ngọ, các gia đình thường sắm lễ vật dâng lên bàn thờ gia tiên, thể hiện lòng thành kính và biết ơn tổ tiên.

Các ngày lễ theo lịch âm được người Việt duy trì như thế nào?

Ngoài Tết Đoan Ngọ, nhiều ngày lễ khác trong năm cũng được tính theo lịch âm và gắn với phong tục thờ cúng gia tiên. Theo tư liệu dân gian, những ngày giỗ chạp, lễ Tết là dịp con cháu quây quần trước bàn thờ, ôn lại kỷ niệm và củng cố tình thân. Cách bài trí bàn thờ phản ánh gia phong, sự ngăn nắp, kỷ cương của mỗi nhà. Theo quan niệm truyền thống, bàn thờ càng trang nghiêm, sạch đẹp thì linh khí càng tụ, con cháu càng được phúc lành. Vì vậy, việc bày biện bàn thờ được xem là việc hệ trọng, cần thực hiện đúng lễ nghi và phong tục từng vùng miền. Trên bàn thờ gia tiên, bát hương thường đặt chính giữa, bài vị hoặc ảnh thờ đặt phía sau, chén nước bày phía trước. Đèn hoặc nến đặt hai bên bát hương, tượng trưng cho ánh sáng soi đường cho tổ tiên. Mâm bồng hoặc đĩa trái cây bày phía trước cùng, đựng hoa quả tươi, bánh kẹo, oản. Bình hoa đặt hai bên, hoa tươi thay định kỳ, phổ biến là hoa cúc, hoa huệ, hoa hồng. Bộ tam sự hoặc ngũ sự gồm lư hương, đỉnh đồng, chân nến, tạo sự trang trọng. Tùy không gian, bàn thờ có thể có ba tầng hoặc một tầng chính. Nếu thờ cả Phật và thần linh, bát hương Phật đặt cao nhất, thần linh thấp hơn, gia tiên thấp nhất. Nhiều gia đình chỉ thờ gia tiên nên chỉ một tầng duy nhất. Những quy tắc này được truyền từ đời này sang đời khác, không có văn bản pháp lý bắt buộc, mà dựa trên phong tục từng vùng.

Người trẻ ngày nay có còn quan tâm đến Tết Đoan Ngọ và lịch âm?

Dù cuộc sống hiện đại thay đổi, theo tư liệu dân gian, hầu hết gia đình Việt vẫn giữ không gian thờ cúng riêng trong nhà. Điều này cho thấy các ngày lễ theo lịch âm như Tết Đoan Ngọ vẫn có chỗ đứng trong đời sống tâm linh. Bàn thờ gia tiên không chỉ là nơi thể hiện lòng thành kính, biết ơn tổ tiên, mà còn mang nhiều ý nghĩa sâu sắc. Trẻ em nhìn vào cách cha mẹ thắp hương, lau dọn bàn thờ sẽ học được lòng hiếu thảo, sự tôn trọng với người đã khuất. Những ngày giỗ chạp, lễ Tết, con cháu quây quần trước bàn thờ, ôn lại kỷ niệm, củng cố tình thân. Cách bài trí bàn thờ phản ánh gia phong, sự ngăn nắp, kỷ cương của mỗi nhà. Nhiều người tin rằng tổ tiên luôn dõi theo, phù hộ độ trì, giúp con người sống tốt hơn, tránh xa điều xấu. Vì vậy, việc duy trì các ngày lễ theo lịch âm không chỉ là giữ phong tục, mà còn là cách giáo dục thế hệ sau về đạo hiếu và lòng biết ơn. Tuy nhiên, mỗi gia đình, mỗi vùng miền có cách thực hiện khác nhau, không có quy định chung bắt buộc. Người dân có thể tham khảo ý kiến người lớn tuổi trong gia đình hoặc liên hệ cơ quan chức năng địa phương nếu cần hướng dẫn về các thủ tục liên quan đến tín ngưỡng, lễ hội.