Hát xẩm ngày Tết — Nghệ thuật đường phố

Giới thiệu

Hát xẩm là một loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc của người Việt, thường được biểu diễn trên đường phố, chợ búa, bến tàu, bến xe. Vào dịp Tết Nguyên đán, những gánh xẩm lại rộn ràng khắp các ngõ phố, mang theo tiếng đàn nhị, tiếng hát và những câu chuyện vui buồn về cuộc sống. Hát xẩm ngày Tết không chỉ là trò giải trí mà còn là nét văn hóa đường phố độc đáo, gắn liền với tâm hồn người dân lao động.

Khác với những loại hình ca nhạc bác học, hát xẩm mang tính tự do, mộc mạc, gần gũi. Người hát xẩm thường là những người khiếm thị hoặc nghèo khó, dùng tiếng hát để kiếm sống. Vào những ngày Tết, khi mọi người có thời gian rảnh rỗi và tâm trạng vui vẻ, hát xẩm trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu, đặc biệt ở các vùng nông thôn Bắc Bộ.

Nguồn gốc và lịch sử

Hát xẩm có từ lâu đời, gắn liền với đời sống của tầng lớp bình dân. Theo một số tài liệu, hát xẩm có thể đã xuất hiện từ thời nhà Trần, nhưng phát triển mạnh vào thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX. Tên gọi “xẩm” bắt nguồn từ chữ “xẩm” trong tiếng Việt cổ, có nghĩa là mù lòa, vì phần lớn người hát xẩm là người khiếm thị. Họ đi từ làng này sang làng khác, vừa đi vừa hát, vừa đàn, tạo nên một hình thức nghệ thuật đường phố đặc trưng.

Vào dịp Tết, các gánh xẩm thường tụ tập ở những nơi đông người như chợ Tết, cổng đình, cổng chùa. Họ hát những bài ca mừng năm mới, chúc phúc, kể chuyện cổ tích, hoặc hát về cảnh nghèo khó, về tình yêu đôi lứa. Hát xẩm ngày Tết không chỉ là nghề mưu sinh mà còn là cách để người nghèo chia sẻ niềm vui với cộng đồng.

Cách chơi (luật chi tiết)

Hát xẩm không có luật chơi cố định như các trò chơi dân gian, mà là một hình thức biểu diễn nghệ thuật. Tuy nhiên, có một số quy tắc và đặc điểm cơ bản:

• Nhạc cụ: Người hát xẩm thường dùng đàn nhị (đàn cò) hoặc đàn bầu, kết hợp với trống nhỏ hoặc phách tre. Một số nơi còn dùng sáo hoặc đàn nguyệt.
• Cách hát: Hát xẩm có nhiều làn điệu như xẩm chợ, xẩm nhà trò, xẩm thập ân, xẩm tàu điện. Giọng hát thường cao, vang, có phần bi ai nhưng cũng rất hóm hỉnh. Người hát vừa đàn vừa hát, có khi có người đệm nhịp.
• Nội dung: Bài hát xẩm thường kể chuyện đời thường, châm biếm thói hư tật xấu, hoặc ca ngợi cảnh đẹp quê hương. Vào dịp Tết, nội dung thay đổi: chúc Tết, kể về phong tục ngày xuân, hoặc hát những câu đối vui.
• Thời gian và địa điểm: Hát xẩm diễn ra suốt ngày, từ sáng sớm đến tối muộn. Địa điểm là nơi công cộng, người xem đứng vòng tròn, tùy tâm cho tiền.

Lời hát xẩm ngày Tết (một số câu phổ biến)

Dưới đây là một đoạn lời hát xẩm Tết truyền thống, thường được các nghệ nhân hát trong dịp xuân về:

“Tết đến xuân về hoa nở thắm
Người người vui vẻ đón năm sang
Xẩm tôi xin chúc một câu
Nhà nhà no ấm, muôn màu thịnh vinh.

Cây đào trước ngõ đơm bông
Cây mai sau vườn rực rỡ
Chúc ông chúc bà sống lâu
Chúc con cháu học hành tấn tới.

Xẩm tôi nghèo khó quanh năm
Ngày Tết xin chút lộc xuân
Có tiền mua gạo, mua muối
Có tình thì xin một câu thương.”

(Lời hát có thể có dị bản ở các vùng khác nhau, nhưng tinh thần chúc Tết và xin lộc là phổ biến.)

Biến thể vùng miền

Hát xẩm phổ biến ở nhiều vùng, nhưng có sự khác biệt:

• Xẩm Bắc Bộ: Đây là vùng phát triển mạnh nhất, đặc biệt ở Hà Nội, Nam Định, Thái Bình. Xẩm Bắc Bộ thường dùng đàn nhị, giọng hát cao, nhiều làn điệu phức tạp. Vào Tết, xẩm Bắc Bộ thường hát ở chợ phiên, cổng đình.
• Xẩm Trung Bộ: Ít phổ biến hơn, thường kết hợp với hát ví, hát giặm. Giọng hát trầm hơn, nội dung thiên về kể chuyện lịch sử.
• Xẩm Nam Bộ: Gần như không còn tồn tại dưới dạng truyền thống, nhưng có ảnh hưởng đến đờn ca tài tử.

Ngoài ra, có biến thể gọi là “xẩm tàu điện” ở Hà Nội thời Pháp thuộc, khi người hát xẩm đi trên các chuyến tàu điện để hát kiếm sống. Ngày nay, hát xẩm đã được phục hồi ở một số câu lạc bộ, nhưng không còn phổ biến như xưa.

Ý nghĩa văn hóa và giáo dục

Hát xẩm ngày Tết mang nhiều ý nghĩa sâu sắc:

• Giá trị văn hóa: Hát xẩm là di sản văn hóa phi vật thể của người Việt, phản ánh đời sống tinh thần của tầng lớp bình dân. Vào dịp Tết, nó góp phần tạo không khí vui tươi, ấm cúng, kết nối cộng đồng.
• Giá trị giáo dục: Qua lời hát, người xem học được những bài học về đạo đức, lòng nhân ái, sự sẻ chia. Những câu chuyện trong xẩm thường mang tính khuyên răn, châm biếm cái xấu, ca ngợi cái đẹp.
• Giá trị xã hội: Hát xẩm là tiếng nói của người nghèo, người yếu thế. Vào ngày Tết, họ được xã hội đón nhận, cho thấy tinh thần tương thân tương ái của dân tộc.

Lưu ý

• Hát xẩm hiện nay đang dần mai một, cần được bảo tồn và phát huy. Một số nghệ nhân như cụ Nguyễn Văn Thụ (Hà Nội) đã có công gìn giữ.
• Khi thưởng thức hát xẩm, nên tôn trọng người biểu diễn, không chê bai hay cười nhạo. Nếu có điều kiện, hãy ủng hộ họ bằng tiền hoặc tình cảm.
• Lời hát xẩm có thể có dị bản giữa các vùng, nhưng tinh thần chung là mộc mạc, chân thành.

Bài tổng hợp theo tư liệu dân gian. Lời hát xẩm có thể có dị bản giữa các vùng.