Văn hóa Cần Thơ (mới)

Giới thiệu vùng đất

Tỉnh Cần Thơ mới được thành lập theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025, trên cơ sở sáp nhập ba tỉnh/thành: thành phố Cần Thơ cũ, tỉnh Sóc Trăng và tỉnh Hậu Giang. Vùng đất này nằm ở trung tâm Đồng bằng sông Cửu Long, nơi giao thoa của ba dòng chảy văn hóa đặc sắc: văn hóa sông nước Cần Thơ – trung tâm kinh tế, văn hóa của miền Tây; văn hóa Khmer đậm đà của Sóc Trăng; và văn hóa nông nghiệp thuần khiết của Hậu Giang.

Toàn bộ tỉnh mới có diện tích rộng lớn, với hệ thống sông ngòi chằng chịt, kênh rạch như những mạch máu nuôi dưỡng đời sống vật chất và tinh thần của cư dân. Cộng đồng ba dân tộc chính: Kinh, Khmer, Hoa chung sống hài hòa, tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc màu. Nền văn minh miệt vườn, văn minh sông nước cùng các tín ngưỡng dân gian đã hun đúc nên những giá trị văn hóa đặc trưng, từ cách ăn ở, đi lại đến lễ hội, phong tục.

Lễ hội truyền thống tiêu biểu

Lễ hội Bà Chúa Xứ (Cần Thơ cũ) – Tổ chức vào tháng 4 âm lịch hàng năm tại chùa Bà Thiên Hậu (quận Ninh Kiều) và các đền thờ Bà Chúa Xứ ở vùng ngoại ô. Đây là lễ hội cầu an, cầu lộc, với nghi thức rước kiệu, hát bội, diễu hành đường phố. Người dân tin rằng Bà Chúa Xứ ban phước lành, mùa màng bội thu. Lễ hội thu hút đông đảo người dân địa phương và du khách thập phương.

Lễ hội Ok Om Bok (Sóc Trăng) – Lễ hội nổi tiếng của đồng bào Khmer, diễn ra vào rằm tháng 10 âm lịch hàng năm. Đây là lễ hội tạ ơn mặt trăng, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi. Nghi lễ chính là thả đèn nước, thả đèn gió trên sông và ngắm trăng. Điểm nhấn là cuộc đua ghe Ngo truyền thống đầy sôi động trên sông, với sự tham gia của hàng trăm đội đua từ các chùa Khmer trong vùng. Lễ hội mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc Khmer, được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Lễ hội Kỳ Yên (Hậu Giang) – Lễ hội truyền thống của người Kinh vùng nông thôn Hậu Giang, tổ chức vào các ngày rằm lớn trong năm (tháng Giêng, tháng 4, tháng 7, tháng 10) tại các đình làng. Nghi thức chính là tế Thần Hoàng, cúng Tiền hiền, Hậu hiền, kết hợp với hát bội, múa lân, trò chơi dân gian. Lễ hội thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, gắn kết cộng đồng nông thôn.

Ngoài ra, các lễ hội khác như Lễ hội Nghinh Ông (vùng ven biển Sóc Trăng), Lễ hội Chôl Chnăm Thmây (Tết cổ truyền Khmer), Lễ hội Vu Lan (phổ biến toàn vùng) cũng góp phần làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần của tỉnh mới.

Làng nghề truyền thống

Làng nghề bánh tráng Thuận Hưng (Cần Thơ cũ) – Tọa lạc tại ấp Thuận Hưng, xã Thới An Đông, quận Bình Thủy. Nghề làm bánh tráng có từ hơn 100 năm, nổi tiếng với bánh tráng mỏng, dẻo, thơm mùi gạo. Người dân vẫn giữ phương pháp tráng bánh thủ công bằng tay, phơi trên những chiếc bàn tre. Ngoài bánh tráng ăn liền, làng còn sản xuất bánh tráng nhúng, bánh tráng cuốn.

Làng nghề dệt chiếu Định Thới (Sóc Trăng) – Thuộc ấp Định Thới, xã Đại Tâm, huyện Mỹ Xuyên. Đây là làng nghề truyền thống của người Khmer, từ thế kỷ XIX. Chiếu được dệt từ cói tự nhiên (cói năng) nhuộm màu từ lá cây rừng, hoa văn đặc trưng hình thoi, hình chữ nhật. Nghề dệt chiếu vừa tạo sinh kế vừa giữ gìn bản sắc văn hóa Khmer.

Làng nghề đan đát Tân Long (Hậu Giang) – Ở xã Tân Long, huyện Châu Thành, nổi tiếng với các sản phẩm đan lát từ tre, trúc, mây. Người dân đan nong nia, rổ rá, thúng, lồng bàn… phục vụ sinh hoạt nông thôn. Nghề này có từ lâu đời, truyền từ đời này sang đời khác, vừa tận dụng nguyên liệu tại chỗ vừa góp phần bảo vệ môi trường.

Ngoài ra, vùng còn có các làng nghề nhỏ lẻ như: làng nghề làm bột gạo (xã Nhơn Nghĩa, Cần Thơ), làng nghề đóng ghe xuồng (Sóc Trăng), làng nghề làm đường thốt nốt (Hậu Giang) – tuy nhiên các làng nghề này mang tính thủ công, quy mô nhỏ, chủ yếu phục vụ đời sống địa phương.

Ca dao tục ngữ về vùng đất

Miền Tây Nam Bộ có kho tàng ca dao tục ngữ phong phú, phản ánh cuộc sống sông nước, miệt vườn. Những câu ca dao phổ biến gắn với vùng đất Cần Thơ – Sóc Trăng – Hậu Giang:

“Cần Thơ gạo trắng nước trong, Ai đi đến đó lòng không muốn về.”

(Câu ca dao truyền thống ca ngợi vùng đất Cần Thơ giàu có, phì nhiêu.)

“Sóc Trăng có chợ Khmer, Bánh pía, lạp xưởng, thốt nốt ngọt ngào.”

(Dân gian nhắc đến đặc sản và nét văn hóa ẩm thực của Sóc Trăng – tuy nhiên bài viết không đi sâu về đặc sản, chỉ nêu câu ca dao.)

“Hậu Giang ruộng lúa bát ngát, Kênh rạch chằng chịt, tôm cá quanh năm.”

(Ca dao nói về vùng quê nông nghiệp Hậu Giang trù phú.)

“Mây giăng cửa biển, gió đưa lên chùa, Khmer cúng trăng, Kinh thờ Phật, Hoa lễ Bà.”

(Câu ca dao dân gian phản ánh sự đa dạng tín ngưỡng của ba dân tộc chính trong vùng.)

Ngoài ra, còn có nhiều câu tục ngữ nói về đức tính cần cù, chịu thương chịu khó của người dân miền Tây: “Đất lề quê thói”, “Đi một ngày đàng, học một sàng khôn”, “Chịu thương, chịu khó, chịu chết mới hơn”, v.v. Các câu trên đều phổ biến trong kho tàng văn học dân gian Nam Bộ.

Phong tục đặc trưng

Phong tục thờ cúng tổ tiên – tín ngưỡng dân gian – Người dân ba vùng Cần Thơ, Sóc Trăng, Hậu Giang đều giữ gìn tục thờ cúng tổ tiên, thờ Thần Hoàng, Thổ công, Thần tài. Hầu hết gia đình đều có bàn thờ gia tiên đặt ở trang trọng. Vào các ngày rằm, mùng một, lễ tết, con cháu sửa soạn mâm cúng. Ở vùng nông thôn, tục cúng đình, cúng miễu cũng còn phổ biến.

Phong tục cúng trăng của người Khmer – Vào rằm tháng 10 âm lịch, đồng bào Khmer làm lễ cúng mặt trăng với các món ăn truyền thống như cốm dẹp, chuối chín, khoai mì. Sau nghi lễ, họ tổ chức đua ghe Ngo, thả đèn nước, cầu mong mưa thuận gió hòa. Phong tục này thể hiện sự gắn bó với thiên nhiên, nông nghiệp lúa nước.

Phong tục đám hỏi – đám cưới của người Kinh – Ở vùng sông nước, lễ hỏi thường diễn ra với nghi lễ đơn giản nhưng trang trọng: nhà trai mang trầu cau, rượu trà sang nhà gái. Lễ cưới thường có sự tham gia của cả làng xóm, với mâm cỗ thịnh soạn từ sản vật địa phương. Tục đưa dâu bằng ghe xuồng vẫn còn ở vùng xa.

Phong tục tang lễ – tục cúng giỗ – Người Kinh, Khmer, Hoa có phong tục tang ma riêng. Người Khmer làm lễ theo nghi thức Phật giáo Nam tông, thường hỏa táng hoặc địa táng tại nghĩa trang chùa. Người Kinh thực hiện tục khâm liệm, phát tang, cúng tuần. Tục cúng giỗ hàng năm được duy trì để tưởng nhớ người đã khuất.

Ứng xử văn hóa sông nước – Người dân vùng này có thói quen sống chan hòa, hiếu khách, trọng nghĩa tình. Câu nói “Bán mặt cho đất, bán lưng cho trời” thể hiện tinh thần lao động cần cù. Trong giao tiếp, người miền Tây thường xưng hô thân mật, ít câu nệ lễ nghi phức tạp, tạo nên nét văn hóa “ăn to nói lớn” nhưng chất phác, chân tình.

Tập tục đặc biệt: tục cúng cô hồn, cúng chúng sinh – Vào tháng 7 âm lịch, các làng xã đều tổ chức lễ cúng cô hồn (Vu Lan) với mâm cỗ chay, bánh trái, cơm gạo muối gạo, cầu siêu cho những linh hồn lang thang. Phong tục này phổ biến khắp ba vùng, thể hiện tinh thần từ bi, nhân ái.

Bài tổng hợp từ tư liệu dân gian. Một số chi tiết có thể thay đổi theo vùng miền.

Ẩm thực văn hóa truyền thống

Vùng đất Cần Thơ mới, hình thành từ sự hợp nhất của ba địa phương Cần Thơ, Sóc Trăng và Hậu Giang, là nơi hội tụ tinh hoa ẩm thực của đồng bằng sông Cửu Long, mang đậm dấu ấn giao thoa giữa văn hóa Kinh, Hoa và Khmer. Mỗi món ăn không chỉ là hương vị quê nhà mà còn chứa đựng những câu chuyện lịch sử, phong tục và tín ngưỡng lâu đời của cộng đồng dân cư nơi đây.

Bún cá (Cần Thơ)

Bún cá Cần Thơ gắn liền với cuộc sống sông nước và chợ nổi Cái Răng. Món ăn này ra đời từ nhu cầu chế biến cá tươi sống của ngư dân trên các ghe thuyền, theo thời gian trở thành đặc sản phản ánh tính cần kiệm, tận dụng nguồn lợi thủy sản dồi dào. Bún cá không chỉ là bữa sáng quen thuộc mà còn thể hiện nét văn hóa giao thương nhộn nhịp giữa các tỉnh miền Tây.

Bánh pía (Sóc Trăng)

Bánh pía Sóc Trăng mang đậm bản sắc văn hóa Ấn – Khmer, thường xuất hiện trong các dịp lễ hội truyền thống như Ok Om Bok, Chol Chnam Thmay. Với nguyên liệu chính là khoai môn, đậu xanh và trứng muối, bánh pía không chỉ là món ăn mà còn là lễ vật dâng cúng tổ tiên, cầu mong sự no ấm, sung túc. Hương vị ngọt bùi của bánh gợi nhớ về vùng đất Sóc Trăng trù phú.

Lẩu mắm (Hậu Giang)

Lẩu mắm là món ăn dân dã nhưng tinh tế của vùng Hậu Giang, nơi nổi tiếng với mắm cá linh, cá sặc được ủ theo bí quyết gia truyền. Món lẩu này thường được nấu trong các dịp tụ họp gia đình, thể hiện sự hòa quyện giữa vị mặn của mắm, vị ngọt của rau đồng (rau nhút, bông súng) và tình cảm đằm thắm của người dân. Lẩu mắm còn là nét văn hóa ẩm thực gắn với ruộng đồng, kinh rạch của vùng đất này.

Bánh tét Trà Cuôn (Hậu Giang)

Bánh tét Trà Cuôn có nguồn gốc từ huyện Châu Thành, Hậu Giang, là món bánh không thể thiếu trong ngày Tết cổ truyền. Lớp vỏ nếp dẻo, nhân đậu xanh và thịt mỡ được gói trong lá gừng tạo mùi thơm đặc trưng. Món bánh này mang ý nghĩa sum vầy, gắn kết gia đình qua từng đòn bánh được các bà, các mẹ khéo léo truyền từ đời này sang đời khác.

Bún nước lèo (Sóc Trăng)

Bún nước lèo Sóc Trăng là món ăn tiêu biểu của cộng đồng người Khmer, thường được dùng trong các dịp lễ hội chùa, cúng ông bà. Nước lèo được nấu từ mắm bò hóc (mắm cá linh lên men đặc trưng), kết hợp với sả, riềng và kèm với rau sống bản địa. Món bún này thể hiện sự khéo léo trong chế biến ẩm thực Khmer, đồng thời là sợi dây kết nối tâm linh, văn hóa cộng đồng nơi đây.

Phần ẩm thực tổng hợp từ tư liệu văn hóa dân gian.

Nguồn tham khảo

• Wikipedia tiếng Việt: Cần Thơ
• Cục Di sản Văn hóa: Danh mục di sản phi vật thể quốc gia