Văn hóa Đồng Tháp

Giới thiệu vùng đất

Tỉnh Đồng Tháp mới được thành lập trên cơ sở sáp nhập tỉnh Đồng Tháp cũ và tỉnh Tiền Giang, lấy trung tâm hành chính đặt tại thành phố Mỹ Tho. Vùng đất này nằm trải dài hai bên bờ sông Tiền, từ cửa ngõ miền Tây Nam Bộ đến vùng Đồng Tháp Mười mênh mông. Đây là nơi giao thoa giữa văn hóa sông nước châu thổ Cửu Long và văn hóa khẩn hoang của người Việt, người Hoa, người Khmer qua nhiều thế kỷ. Phía bắc là vùng Đồng Tháp Mười với những cánh đồng lúa bạt ngàn, vườn quốc gia Tràm Chim nổi tiếng; phía nam là vùng đất Tiền Giang trù phú với những vườn cây ăn trái, những cù lao ven sông. Văn hóa nơi đây mang đậm dấu ấn của cuộc sống miệt vườn, sông nước, với tinh thần cởi mở, hiếu khách và giàu truyền thống yêu nước. Hai vùng cũ tuy có những nét riêng nhưng cùng chung cội nguồn văn hóa Nam Bộ, nay hòa quyện tạo nên một bức tranh văn hóa đa sắc màu.

Lễ hội truyền thống tiêu biểu

Vùng đất mới Đồng Tháp sở hữu nhiều lễ hội đặc sắc từ cả hai tỉnh cũ. Tiêu biểu là Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Gò Tháp (xã Đốc Binh Kiều/Tân Kiều, huyện Tháp Mười, Đồng Tháp cũ), diễn ra từ ngày 14 đến 16 tháng 3 âm lịch hằng năm. Lễ hội thu hút hàng vạn người dân và du khách đến cầu an, cầu tài lộc, với các nghi thức rước bà, tắm tượng và hát bội. Cùng tại khu di tích Gò Tháp, Lễ hội Gò Tháp tưởng niệm Thiên hộ Võ Duy Dương và Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều được tổ chức vào ngày 14–16 tháng 11 âm lịch, với các nghi thức tế lễ, diễu hành, trò chơi dân gian. Từ vùng Đồng Tháp cũ, Lễ hội truyền thống Kỳ yên đình Tân Phú Trung (huyện Châu Thành, Đồng Tháp cũ) là một trong những lễ hội đình làng tiêu biểu, được tổ chức vào tháng 3 âm lịch với các nghi thức tế lễ, hát bả trạo, múa lân, thể hiện tín ngưỡng thờ Thần Hoàng Bản cả của cư dân Nam Bộ. Về phía Tiền Giang cũ, Lễ hội Cầu Ngư (vùng ven biển Gò Công) được tổ chức vào tháng 2 hoặc tháng 7 âm lịch, với các nghi thức cúng thủy thần, đua thuyền, cầu cho sóng yên biển lặng, ngư dân đánh bắt thuận lợi. Lễ hội chợ nổi Cái Bè (huyện Cái Bè, Tiền Giang cũ) diễn ra quanh năm, đặc biệt nhộn nhịp vào dịp Tết Nguyên đán, là nơi giao thương, sinh hoạt văn hóa trên sông nước độc đáo. Ngoài ra, Lễ hội chùa Vĩnh Tràng (thành phố Mỹ Tho) tổ chức vào tháng 2 và tháng 8 âm lịch thu hút đông đảo phật tử và du khách thập phương. Các lễ hội này không chỉ là dịp sinh hoạt tâm linh, cộng đồng mà còn là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của vùng đất mới.

Làng nghề truyền thống

Đồng Tháp mới là nơi hội tụ nhiều làng nghề thủ công lâu đời. Từ vùng Đồng Tháp cũ nổi tiếng với Làng nghề trồng hoa kiểng Sa Đéc (phường An Hòa và các xã lân cận, thành phố Sa Đéc). Đây được xem là thủ phủ hoa kiểng của miền Tây, với lịch sử hơn 100 năm, mỗi năm cung cấp hàng triệu chậu hoa phục vụ thị trường trong và ngoài nước. Nghề trồng hoa ở đây đã trở thành một nét văn hóa, gắn với đời sống người dân. Làng nghề dệt chiếu Định Yên (xã Định Yên, huyện Lấp Vò, Đồng Tháp cũ) chuyên sản xuất chiếu cói chất lượng cao, phục vụ trong và ngoài tỉnh. Vùng Tiền Giang cũ có Làng nghề bánh tráng Mỹ Tho (phường 5, thành phố Mỹ Tho) tồn tại từ đầu thế kỷ XX, sản xuất bánh tráng nướng và bánh tráng cuốn nổi tiếng. Làng nghề lò gốm Gò Công (thành phố Gò Công, Tiền Giang cũ) chuyên sản xuất gốm đỏ và các sản phẩm gia dụng, mang nét đặc trưng của vùng đất gò. Các làng nghề này không chỉ tạo sinh kế mà còn là di sản văn hóa phi vật thể quý giá của tỉnh mới.

Ca dao tục ngữ về vùng đất

Vùng đất Đồng Tháp – Tiền Giang được nhắc đến trong nhiều câu ca dao, tục ngữ thể hiện tình yêu quê hương, đặc điểm thiên nhiên, con người. Một câu phổ biến:

“Đồng Tháp Mười cò bay thẳng cánh, Nước Tháp Mười lóng lánh cá tôm.”

Câu ca này ca ngợi vùng Đồng Tháp Mười trù phú, thiên nhiên hoang sơ. Vùng Tiền Giang có câu:

“Mỹ Tho nước chảy trong xanh, Có tòa nhà lớn xây quanh lầu vàng.”

(Thể hiện sự phồn thịnh của đô thị Mỹ Tho xưa.) Ngoài ra còn có câu:

“Cần Thơ là gạo trắng nước trong, Ai đi đến đó thời không muốn về. Mỹ Tho bánh tráng thịt luộc, Gò Công dưa hấu ngọt lừ.”

(Câu này có hai phiên bản, phiên bản kết hợp giữa các địa danh – theo tư liệu dân gian.) Riêng về vùng Đồng Tháp, có câu:

“Đồng Tháp có tháp Mười ơi, Trên đồng dưới nước người người khó khăn.”

Câu này gợi nhắc vùng đất còn nhiều gian khó nhưng giàu bản lĩnh. Những câu ca dao, tục ngữ này vẫn được lưu truyền trong dân gian, góp phần làm nên hồn cốt văn hóa vùng đất mới.

Phong tục đặc trưng

Người dân Đồng Tháp mới có nhiều phong tục tập quán đặc sắc, thể hiện rõ đời sống sông nước và văn hóa nông nghiệp lúa nước. Một phong tục tiêu biểu là Tục cúng đình, cúng miếu vào dịp xuân thu nhị kỳ. Các đình làng, đền miếu là trung tâm sinh hoạt cộng đồng, nơi diễn ra các nghi lễ cầu an, cầu mùa. Đặc biệt, ở vùng Đồng Tháp cũ có tục lễ hạ điền (cúng ruộng) vào đầu mùa vụ, người nông dân làm lễ cúng thần đất, thần nước để cầu cho mùa màng bội thu. Ở vùng Tiền Giang cũ, phong tục tống gió (hay còn gọi là lễ đưa gió) trên sông là một nét văn hóa độc đáo của ngư dân vùng cửa biển Gò Công, diễn ra vào tháng 2 hoặc tháng 7 âm lịch, với các lễ vật cúng thủy thần để cầu sóng yên biển lặng. Ngoài ra, vùng đất mới còn lưu giữ tục kết chạ (kết nghĩa anh em giữa các làng) ở một số xã thuộc huyện Châu Thành, Giồng Trôm (Tiền Giang cũ), thể hiện tinh thần đoàn kết, tương trợ. Về đời sống tâm linh, người dân nơi đây vừa theo tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, vừa chịu ảnh hưởng sâu sắc của Phật giáo và đạo Cao Đài (Tòa Thánh Tây Ninh ảnh hưởng đến cả vùng, nhưng ở Tiền Giang có nhiều thánh thất). Nhìn chung, phong tục vùng đất mới là sự hòa quyện giữa nếp sống miệt vườn, sông nước và những giá trị tín ngưỡng lâu đời, tạo nên bản sắc riêng khó lẫn.

Bài tổng hợp từ tư liệu dân gian. Một số chi tiết có thể thay đổi theo vùng miền.

Ẩm thực văn hóa truyền thống

Vùng đất Đồng Tháp – Tiền Giang hợp nhất mang trong mình dòng chảy văn hóa ẩm thực sông nước Nam Bộ, nơi mỗi món ăn không chỉ là hương vị quê hương mà còn là câu chuyện về lịch sử khai hoang, mùa nước nổi và đời sống tâm linh của người dân hai miền đất.

Cá linh kho tộ (Đồng Tháp)

Cá linh là loại cá đặc trưng mùa nước nổi Đồng Tháp Mười, theo kinh nghiệm dân gian, cá linh xuất hiện từ cuối tháng 7 âm lịch báo hiệu mùa lũ về. Món cá linh kho tộ với vị béo của cá hòa cùng nước dừa, ớt, tiêu không chỉ là bữa cơm gia đình mà còn gắn với tục cúng ông bà đầu mùa nước, tạ ơn đất trời cho mùa lũ lành.

Bánh tráng Mỹ Lồng (Đồng Tháp)

Làng bánh tráng Mỹ Lồng, xã Mỹ Thọ, huyện Cao Lãnh có lịch sử hơn 100 năm, gắn với sự di cư của người Việt từ miền Trung vào. Bánh tráng được làm từ gạo địa phương, phơi trên giàn tre dưới nắng gió đồng bằng, tạo nên độ dai, thơm. Trong các dịp lễ, Tết, người dân dùng bánh tráng để gói bánh ướt, chả giò, thể hiện sự tiết kiệm và khéo léo trong bữa ăn gia đình.

Hủ tiếu Mỹ Tho (Tiền Giang)

Xuất xứ từ người Hoa gốc Triều Châu định cư tại Mỹ Tho cuối thế kỷ 19, hủ tiếu Mỹ Tho nổi bật với sợi bánh dai, nước lèo trong, vị ngọt từ xương ống và tôm khô. Món ăn trở thành biểu tượng giao thoa văn hóa Việt – Hoa, thường được dùng trong bữa sáng hoặc tiếp khách, mang ý nghĩa sum vầy, ấm no.

Cốm dẹp (Tiền Giang)

Cốm dẹp là món ăn truyền thống gắn với lễ hội Phụng Thạnh (huyện Châu Thành) và các dịp giỗ chạp. Người dân chọn nếp mùa khô, rang chín rồi giã dẹp, trộn dừa, đậu phộng, đường. Cốm dẹp không chỉ là thức quà dân dã mà còn là lễ vật dâng cúng trong các đình chùa, tượng trưng cho lòng thành và sự kết nối cộng đồng.

Phần ẩm thực tổng hợp từ tư liệu văn hóa dân gian.

Nguồn tham khảo

• Wikipedia tiếng Việt: Đồng Tháp
• Cục Di sản Văn hóa: Danh mục di sản phi vật thể quốc gia