Văn hóa tỉnh Gia Lai
Giới thiệu vùng đất
Tỉnh Gia Lai mới được thành lập trên cơ sở sáp nhập tỉnh Gia Lai và tỉnh Bình Định theo Nghị quyết 202/2025/QH15, với trung tâm hành chính đặt tại thành phố Pleiku. Vùng đất này mang trong mình sự giao thoa độc đáo giữa không gian văn hóa Tây Nguyên hùng vĩ và văn hóa Duyên hải Nam Trung Bộ trầm tích. Phía Tây là cao nguyên bazan đỏ rực, nơi có những cánh rừng già, những dòng sông Ba, sông Ayun uốn lượn, và những buôn làng của đồng bào Bahnar, Jrai từ bao đời. Phía Đông là dải đồng bằng ven biển với núi Vọng Phu, đầm Thị Nại, những bãi biển dài và thành phố Quy Nhơn năng động. Sự kết hợp này tạo nên một tỉnh Gia Lai vừa có cao nguyên mát mẻ, vừa có biển xanh cát trắng, vừa có những lễ hội cồng chiêng huyền thoại, vừa có những câu hò bài chòi vang vọng.
Lễ hội truyền thống tiêu biểu
Lễ hội nổi bật nhất của vùng đất Gia Lai là Lễ hội Cồng chiêng Tây Nguyên, được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Tại các buôn làng người Bahnar, Jrai, lễ hội gắn liền với chu kỳ sản xuất như Lễ mừng lúa mới (Pơ Thi), Lễ cúng bến nước, Lễ bỏ mả. Trong các lễ hội, cồng chiêng vang lên cùng với các điệu múa xoang uyển chuyển, thể hiện sự giao hòa giữa con người và thần linh. Đặc biệt, Lễ hội Đâm trâu là một nghi lễ quan trọng để tế thần, cầu mưa thuận gió hòa. Từ phía Bình Định, Lễ hội Bài chòi – di sản văn hóa phi vật thể thế giới khác – thu hút đông đảo người dân và du khách. Hội đánh bài chòi diễn ra trong dịp Tết Nguyên đán, với 9 chòi tre dựng trên sân đình, người chơi hô hát những câu thai (câu hát) có vần điệu đối đáp vui nhộn. Bên cạnh đó, Lễ hội cầu ngư (Lễ hội Cá Ông) của ngư dân ven biển Bình Định như ở xã Tam Quan (huyện Hoài Nhơn), xã Nhơn Hải (thành phố Quy Nhơn) thể hiện tín ngưỡng tôn thờ loài cá voi, với các nghi thức rước kiệu, tế lễ long trọng trên bãi biển. Lễ hội Tây Sơn (huyện Tây Sơn) kỷ niệm chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa, tái hiện tinh thần thượng võ của quân Tây Sơn, là một điểm nhấn văn hóa lịch sử quan trọng.
Làng nghề truyền thống
Làng nghề dệt thổ cẩm của người Bahnar, Jrai ở các xã Chư Á, Ia Sao (thành phố Pleiku), xã Ia Grai (huyện Ia Grai) nổi tiếng với những tấm vải dệt tay có hoa văn hình học, màu sắc tự nhiên từ vỏ cây, lá rừng. Đây là nghề truyền thống được truyền từ mẹ sang con gái, sản phẩm được dùng trong sinh hoạt và trao đổi. Ở phía Bình Định, làng gốm Vân Sơn (xã Nhơn Hậu, thị xã An Nhơn) nổi danh với dòng gốm sành nâu bóng, nung bằng lò ngoài trời. Làng gốm Vân Sơn có tuổi đời hàng trăm năm, sản xuất các sản phẩm như chum vại, nồi niêu, bát đĩa mộc mạc nhưng bền đẹp. Làng nghề rèn Tây Bình (phường Bình Định, thị xã An Nhơn) chuyên làm các dụng cụ nông nghiệp, dao kéo với kỹ thuật rèn thủ công tinh xảo. Nghề làm nón lá ở xã Nhơn Hậu (thị xã An Nhơn) cũng là một nét duyên của vùng quê Bình Định, với những chiếc nón bài thơ mỏng nhẹ, che nắng cho các cô gái. Ngoài ra, còn có làng nghề nón lá Phú Gia (huyện Tuy Phước), làng nghề bánh tráng Mỹ Chánh (huyện Phù Mỹ) và làng mai An Nhơn nổi tiếng với nghề trồng mai cảnh. Làng nghề đan đát mây tre ở huyện Vân Canh, và nghề chạm khắc gỗ ở làng Mỹ Trạch (xã Phước Nghĩa, huyện Tuy Phước) tạo ra những sản phẩm mỹ nghệ tinh tế.
Ca dao tục ngữ về vùng đất
Vùng đất Gia Lai – Bình Định có nhiều câu ca dao tục ngữ được lưu truyền rộng rãi. Về phía Bình Định, câu ca dao kinh điển:
“Bình Định có núi Vọng Phu, Có đầm Thị Nại, có chùa Thiên Bình.”
Câu ca dao này đã đi sâu vào tiềm thức người dân, gợi nhớ về những danh thắng nổi tiếng: ngọn núi Vọng Phu (núi Bà) ở xã Cát Hải, huyện Phù Cát, đầm Thị Nại rộng lớn ở Quy Nhơn, và chùa Thiên Bình cổ kính. Một câu khác nói về sự giàu đẹp:
“Bình Định là đất võ trời thơ, Có gành Ráng đẹp, có bờ Quy Nhơn.”
Về phía Gia Lai, theo tư liệu dân gian, có câu ca dao nói về đặc trưng cao nguyên:
“Gia Lai rừng núi mênh mang, Tiếng cồng tiếng chiêng vọng từ ngàn xưa.”
Hay câu nói về khí hậu mát mẻ của Pleiku:
“Pleiku thành phố sương mù, Gia Lai đất đỏ phù sa màu mỡ.”
Bên cạnh đó, tục ngữ của người Bahnar, Jrai có câu: “Con chim nhỏ bay xa, con người nghe tiếng cồng” (theo tư liệu dân gian) thể hiện sức mạnh của cộng đồng qua âm thanh cồng chiêng.
Phong tục đặc trưng
Phong tục nổi bật nhất của vùng đất Gia Lai là tục thờ cúng ở nhà rông. Mỗi buôn làng đều có một nhà rông cao lớn, là nơi hội họp, tổ chức lễ hội và thờ thần linh. Đồng bào Bahnar, Jrai có tục cà răng, căng tai (xâu khuyên tai) cho thanh niên nam nữ khi đến tuổi trưởng thành, thể hiện sự dũng cảm và làm đẹp. Lễ bỏ mả (Pơ Thi) là một trong những nghi lễ quan trọng, diễn ra sau khi chôn cất người chết từ vài tháng đến vài năm, nhằm đưa hồn người về thế giới tổ tiên. Người dân dựng nhà mồ, tạc tượng gỗ và tổ chức ăn uống linh đình.
Từ phía Bình Định, phong tục thờ cá Ông (cá voi) rất phổ biến ở các làng chài ven biển. Mỗi khi có cá Ông chết dạt vào bờ, ngư dân tổ chức tang lễ trọng thể rồi đưa vào lăng thờ. Vào dịp Tết và ngày lễ lớn, họ tổ chức cúng bái, cầu ngư lộc. Tục hát bội (tuồng) và bài chòi là hai loại hình nghệ thuật đặc sắc, thường được biểu diễn trong các lễ hội, đình đám. Người Bình Định còn có tục kết chữ thập (kết nghĩa) giữa các dòng họ, làng xóm để gắn kết cộng đồng. Phong tục ăn trầu, uống rượu cần của đồng bào Tây Nguyên kết hợp với nét thanh lịch của người miền Trung tạo nên bức tranh văn hóa đa dạng, đậm đà bản sắc.
Bài tổng hợp từ tư liệu dân gian. Một số chi tiết có thể thay đổi theo vùng miền.
Ẩm thực văn hóa truyền thống
Sự hợp nhất giữa Gia Lai và Bình Định tạo nên bức tranh ẩm thực độc đáo, nơi hương vị núi rừng Tây Nguyên hòa quyện cùng tinh hoa ẩm thực miền biển Trung Bộ, phản ánh đời sống văn hóa và tín ngưỡng của các dân tộc trên vùng đất mới.
Phở khô Gia Lai
Phở khô Gia Lai ra đời từ đầu thế kỷ XX, gắn với quá trình giao thoa văn hóa giữa người Kinh và đồng bào dân tộc thiểu số. Món ăn thể hiện sự biến tấu tinh tế: sợi phở dai được trụng nóng, trộn với nước sốt thịt bò đậm đà, thêm giá sống, rau thơm và chén nước lèo thanh ngọt. Vào các dịp lễ hội lớn như Tết Nguyên đán, người dân Gia Lai thường nấu phở khô để cúng tổ tiên và đãi khách quý.
Gà nướng cơm lam
Đây là món ăn nghi lễ truyền thống của người Ba Na, Jrai, thường xuất hiện trong lễ hội cồng chiêng, lễ mừng lúa mới. Gà được làm sạch, ướp muối ớt rừng, nướng trên than hồng cho đến khi da vàng giòn, đượm mùi khói. Ăn kèm với cơm lam – gạo nếp ống lồ ô nướng lửa – tạo nên hương vị đậm đà, tượng trưng cho sự no đủ và lòng thành kính với thần linh.
Bánh ít lá gai
Món bánh xuất xứ từ Bình Định, gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và phong tục tết nhất. Lá gai được xay nhuyễn, trộn với bột nếp tạo màu xanh đặc trưng, nhân đậu xanh và đường thốt nốt. Trong các dịp giỗ chạp hay cưới hỏi, người dân thường gói bánh ít lá gai hình tháp, bày lên bàn thờ để tạ ơn trời đất và tổ tiên.
Bún chả cá Bình Định
Bún chả cá ra đời từ làng chài ven biển Quy Nhơn, thể hiện tinh thần “mặn mòi” của ngư dân. Cá tươi được xay nhuyễn, tạo viên, chiên vàng, ăn cùng bún tươi, nước dùng nấu từ xương cá và rau củ. Món ăn gắn với lễ hội cầu ngư hằng năm – dịp ngư dân cúng thần biển cầu mong sóng yên gió lặng, tôm cá bội thu.
Nem chợ Huyện
Là đặc sản truyền thống của Bình Định, nem chợ Huyện nổi tiếng với vị chua ngọt, giòn dai nhờ bì lợn thái mỏng và thính gạo. Tục lệ làm nem thường diễn ra vào dịp cuối năm, các gia đình quây quần gói nem, thể hiện sự sum vầy. Trong các phiên chợ quê, nem được bày bán như một món quà dân dã, lưu giữ hồn cốt ẩm thực xứ Đồ Bàn.
Phan am thuc tong hop tu tu lieu van hoa dan gian.