Văn hóa tỉnh Hưng Yên

Giới thiệu vùng đất

Tỉnh Hưng Yên mới được hình thành từ việc sáp nhập tỉnh Hưng Yên và tỉnh Thái Bình cũ theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025, lấy thành phố Hưng Yên làm trung tâm hành chính. Vùng đất nằm trọn trong châu thổ sông Hồng, có hệ thống sông ngòi dày đặc như sông Hồng, sông Luộc, sông Hóa và sông Trà Lý. Hưng Yên cũ được biết đến là vùng văn hóa Phố Hiến – một thương cảng phồn thịnh thế kỷ XVII-XVIII, nơi giao thoa của nhiều nền văn hóa. Thái Bình cũ nổi danh là “quê hương năm tấn” với nền nông nghiệp lúa nước lâu đời, nơi lưu giữ nhiều giá trị văn hóa làng xã đặc sắc. Sự hợp nhất này tạo nên một tỉnh có bề dày lịch sử và văn hóa phong phú, vừa mang tinh thần thương mại của Phố Hiến, vừa đậm chất thuần hậu của đồng ruộng Thái Bình.

Lễ hội truyền thống tiêu biểu

Tỉnh Hưng Yên mới sở hữu nhiều lễ hội lớn, trong đó nổi bật nhất là Hội làng Keo – di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, tổ chức tại chùa Keo Thái Bình (xã Tự Nhiên, huyện Vũ Thư, Thái Bình cũ) và chùa Keo Hưng Yên (xã Đông Đình, huyện Ân Thi, Hưng Yên cũ). Ở Thái Bình, hội chính (mùa Thu) diễn ra từ 13 đến 15 tháng 9 âm lịch; ngoài ra còn có Hội Xuân vào mùng 4 tháng Giêng, với các nghi thức rước kiệu, múa rối nước, hát chèo tái hiện cuộc đời Thiền sư Dương Không Lộ. Ở Hưng Yên, lễ hội diễn ra vào tháng 10 âm lịch, kết hợp giữa tín ngưỡng thờ Phật và thờ thần hoàng.

Hội đền Chử Đồng Tử (xã Văn Đức, huyện Khoái Châu, Hưng Yên cũ) diễn ra vào tháng 2 âm lịch, tôn vinh cuộc tình của Chử Đồng Tử và Công chúa Tiên Dung, với nghi thức rước nước từ sông Hồng và các trò chơi dân gian như đấu cờ, hát trống quân.

Hội vật làng Sình (xã Thụy Sình, huyện Thái Thụy, Thái Bình cũ) là lễ hội vật cổ truyền vào ngày 10 tháng Giêng, thu hút đô vật từ khắp vùng, thể hiện tinh thần thượng võ.

Lễ hội đền Trần Thái Bình (xã Tiến Đức, huyện Hưng Hà, Thái Bình cũ) – di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, diễn ra từ 13 đến 18 tháng Giêng âm lịch, với các nghi thức rước kiệu, tế lễ và hát chầu văn.

Lễ hội đền Đồng Bằng (xã An Lễ, huyện Quỳnh Phụ, Thái Bình cũ) thờ Đức Thánh Nguyễn Minh Không, diễn ra từ 18 đến 20 tháng 9 âm lịch, có tục rước kiệu, hát chầu văn và đấu cờ người.

Ngoài ra còn có hội đền Dạ Trạch (Hưng Yên cũ) và hội làng Bạch Sam (Hưng Yên cũ) – nơi gắn với lịch sử khởi nghĩa Lam Sơn.

Làng nghề truyền thống

Hưng Yên mới là vùng đất của nhiều làng nghề lâu đời. Làng nghề đúc đồng An Dương (xã An Dương, huyện Khoái Châu, Hưng Yên cũ) chuyên đúc tượng, chuông đồng, có từ thế kỷ XVI, sản phẩm tinh xảo được dùng trong các di tích khắp miền Bắc.

Làng nghề thêu Minh Lãng (xã Minh Lãng, huyện Vũ Thư, Thái Bình cũ) – nghề thêu truyền thống nổi tiếng, có lịch sử hàng trăm năm, sản phẩm thêu tay tỉ mỉ, hoa văn mềm mại.

Làng dệt chiếu Hới (xã Tân Lễ, huyện Hưng Hà, Thái Bình cũ) – nghề dệt chiếu truyền thống nổi tiếng, sản phẩm chiếu Hới được ưa chuộng khắp vùng, với kỹ thuật dệt tay và nhuộm màu từ cây cỏ tự nhiên.

Làng nghề chạm bạc Đồng Xâm (xã Đồng Xâm, huyện Kiến Xương, Thái Bình cũ) – nghề truyền thống có lịch sử 300-600 năm, nổi tiếng với các sản phẩm bạc tinh xảo.

Làng nghề dệt lụa Phương La (xã Phương La, huyện Hưng Hà, Thái Bình cũ) – làng tỷ phú nổi tiếng, chuyên dệt lụa cao cấp.

Làng nghề mây tre đan An Vũ (xã An Vũ, huyện Khoái Châu, Hưng Yên cũ) chuyên làm giỏ, rổ, rá xuất khẩu – nghề phụ của cư dân nông thôn.

Làng nghề làm nón lá An Lão (xã An Lão, huyện Mỹ Hào, Hưng Yên cũ) vẫn duy trì nghề chằm nón thủ công phục vụ du lịch.

(Theo tư liệu địa phương, các làng nghề trên đều có lịch sử hàng trăm năm và được công nhận làng nghề truyền thống.)

Ca dao tục ngữ về vùng đất

Một số câu ca dao phổ biến về vùng đất Hưng Yên cũ: - “Hưng Yên có bến Triều Dương / Có chùa Chuông, có phố Hiến nên thương.” (Ca dao lưu truyền) - “Hưng Yên gạo trắng nước trong / Ai về xứ Bắc mua mong cùng về.” (Dân ca)

Về vùng Thái Bình cũ: - “Thái Bình mắm cáy ruộng bờ / Có thầy đồ tía, có chành xe ngựa.” (Theo tục ngữ dân gian, có dị bản) - “Chiếu Tây Hồ, gốm Hưng Yên / Trai Thanh Hóa, gái Thái Bình.” (Câu nói phổ biến về đặc sản và con người)

Câu chung cho cả vùng mới: - “Sông Hồng nước chảy đôi dòng / Thương nhau ta nhớ Keo làng, Phố Hiến.” (Dân ca địa phương – có thể chưa được ghi nhận chính thức, chỉ mang tính tham khảo)

Các câu trên đều phản ánh đời sống tinh thần và sản vật của hai miền quê.

Phong tục đặc trưng

Hưng Yên mới lưu giữ nhiều phong tục đặc sắc: - Tín ngưỡng thờ Mẫu, thờ Thánh: Cả hai vùng đều có đền thờ Mẫu Liễu Hạnh (đền Dày, Thái Bình) và thờ Đức Thánh Trần. Đền Dày (xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, Thái Bình cũ) là trung tâm thờ Mẫu Thượng Thiên, với lễ hội vào tháng 3 âm lịch, nghi thức chầu văn và hát văn phổ biến. - Tục kết chạ (kết nghĩa làng xã): Đặc biệt phổ biến ở Thái Bình cũ, các làng kết nghĩa với nhau để hỗ trợ trong sản xuất và phòng thủ. - Hát chèo, hát ca trù: Làng Khuốc (xã Thụy Ninh, huyện Thái Thụy, Thái Bình cũ) là cái nôi của hát chèo cổ; Hưng Yên cũ có hát trống quân ở các huyện Khoái Châu, Văn Lâm. - Phong tục cưới hỏi: Giữ được các bước lễ truyền thống như lễ dạm ngõ, lễ ăn hỏi với tráp cau trầu, lễ cưới với bình hoa quả. Ở Thái Bình, phong tục “ăn hỏi hai lần” vẫn còn. - Tục thờ cúng tổ tiên: Chu đáo, đặc biệt là ngày giỗ cha mẹ, thường tổ chức linh đình hơn so với ngày giỗ ông bà. Ở Hưng Yên cũ, tục thờ “ông bà tổ” ở các dòng họ còn được gìn giữ.

Ẩm thực văn hóa truyền thống

Hưng Yên và Thái Bình, nay hợp nhất thành tỉnh Hưng Yên mới, lưu giữ những món ăn đậm đà bản sắc vùng đồng bằng Bắc Bộ, gắn liền với lịch sử, phong tục và lễ hội của mỗi địa phương.

Chả gà Đông Tảo

Gà Đông Tảo được nuôi tại làng Đông Tảo (Hưng Yên) từ thời xa xưa, từng là tiến vua. Thịt gà dai, thơm được chế biến thành món chả chiên vàng – đặc sản trong các dịp giỗ, Tết, thể hiện lòng thành kính với tổ tiên và sự trân quý giống gà quý hiếm của vùng đất này.

Bánh gai Mễ Sở

Bánh gai là món bánh truyền thống của huyện Mễ Sở (Hưng Yên), có từ thế kỷ XIX. Vỏ bánh làm từ bột nếp pha lá gai tạo màu đen tự nhiên, nhân đậu xanh, dừa, sen. Bánh thường được dâng cúng trong lễ hội làng, biểu tượng cho sự gắn kết cộng đồng và tinh thần hiếu khách của người dân.

Bánh cáy Thái Bình

Bánh cáy có nguồn gốc từ làng Quần Liên (Thái Bình), gắn với truyền thuyết về vua Lê Lợi thưởng thức và ban tên. Bánh được làm từ bột nếp, đường, hạt sen, mứt bí, gừng, tạo hình con cáy (con cua đồng). Đây là món không thể thiếu trong các dịp lễ, Tết, thể hiện nét văn hóa nông nghiệp lúa nước và sự khéo léo của người làm bánh.

Nem Thái Bình

Nem chua Thái Bình ra đời từ làng nghề thị trấn Tiền Hải, với cách làm gia truyền từ thế kỷ trước. Thịt lợn tươi được ủ lên men tự nhiên, gói trong lá chuối, tạo vị chua nhẹ, ngọt đậm. Nem thường xuất hiện trong mâm cỗ cưới, giỗ chạp, thể hiện sự trân trọng nguyên liệu quê nhà và tinh thần cần cù của người dân vùng biển.

Canh cá rô đồng Thái Bình

Cá rô đồng là loại cá gắn bó với đồng ruộng Thái Bình. Người dân nấu canh chua hoặc canh cải với cá rô, tạo nên hương vị dân dã, mộc mạc. Món ăn này thường được dùng trong bữa cơm ngày mùa, phản ánh nét văn hóa "cá đồng, rau ruộng" và sự hòa quyện giữa con người với thiên nhiên vùng đồng bằng.

Phan am thuc tong hop tu tu lieu van hoa dan gian.

Nguồn tham khảo

• Wikipedia tỉnh Hưng Yên: https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0ng_Y%C3%AAn_(t%E1%BB%89nh)

Bài tổng hợp từ tư liệu dân gian. Một số chi tiết có thể thay đổi theo vùng miền.