Văn hóa Lạng Sơn

Giới thiệu vùng đất

Lạng Sơn là tỉnh biên giới thuộc vùng Trung du và miền núi phía Bắc, giữ nguyên địa giới hành chính sau Nghị quyết 202/2025/QH15. Với vị trí cửa ngõ giao thương giữa Việt Nam và Trung Quốc, Lạng Sơn từ lâu đã là nơi hội tụ, giao thoa của nhiều dòng văn hóa. Nơi đây có địa hình núi non hiểm trở, nổi tiếng với ải Chi Lăng, sông Kỳ Cùng, cùng hệ thống hang động, chùa chiền cổ kính. Cộng đồng dân cư chủ yếu gồm người Tày, Nùng, Dao, Kinh, Mông… tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc màu. Lạng Sơn còn là vùng đất thiêng với nhiều di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh, và những phong tục tập quán lâu đời, phản ánh đời sống tinh thần phong phú của người dân xứ Lạng.

Lễ hội truyền thống tiêu biểu

Văn hóa tâm linh và lễ hội của Lạng Sơn mang đậm dấu ấn của cư dân nông nghiệp và tín ngưỡng dân gian. Tiêu biểu nhất là Hội Lồng Tồng (hội xuống đồng) của người Tày, Nùng, được tổ chức vào đầu năm mới tại nhiều xã như Hòa Lạc (huyện Hữu Lũng) hay Yên Phúc (huyện Văn Quan). Lễ hội gồm phần cúng thần Nông, cầu cho mùa màng tươi tốt, sau đó là hội thi cày ruộng, hát Then, hát Sli, và các trò chơi dân gian như ném còn, kéo co. Nghi thức “lồng tồng” thể hiện ước vọng về một năm bội thu.

Một lễ hội lớn khác là Lễ hội Đền Kỳ Cùng – Đền Tả Phủ diễn ra từ ngày 22 đến 27 tháng Giêng âm lịch tại phường Vĩnh Trại, thành phố Lạng Sơn. Đây là lễ hội cầu quốc thái dân an, kết hợp tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Hàng vạn du khách thập phương về dự, tham gia rước kiệu, hát văn, hầu đồng. Ngoài ra còn có Lễ hội Chùa Tam Thanh (thành phố Lạng Sơn) vào rằm tháng Giêng, thu hút đông đảo người dân đến lễ Phật, xin lộc. Các lễ hội của người Dao như Tết nhảy, lễ cấp sắc cũng góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa tín ngưỡng của tỉnh.

Làng nghề truyền thống

Lạng Sơn có nhiều làng nghề thủ công lâu đời, gắn với đời sống sinh hoạt và sản xuất của đồng bào. Nổi bật là nghề dệt thổ cẩm của người Tày, Nùng ở các xã như Hùng Sơn (huyện Tràng Định), Văn An (huyện Văn Quan). Thổ cẩm Lạng Sơn có hoa văn tinh tế, màu sắc tự nhiên từ chàm, củ nâu, được dùng làm váy áo, khăn, túi. Theo tài liệu địa phương, làng dệt thổ cẩm của người Tày ở xã Hùng Sơn đã có từ hàng trăm năm nay.

Làng nghề rèn mũi đục ở xã Hội Hoan (huyện Văn Quan) cũng là một địa chỉ nổi tiếng. Người dân nơi đây chuyên rèn các loại dao, cuốc, xẻng phục vụ sản xuất nông nghiệp, nổi tiếng với độ bền và sắc. Bên cạnh đó, nghề đan lát (rổ, rá, gùi) còn phổ biến trong cộng đồng người Dao ở xã Bắc La (huyện Văn Lãng), giúp tạo ra những sản phẩm gia dụng bền đẹp. Ngoài ra, người Nùng ở Lạng Sơn còn có nghề làm giấy dó thủ công, tuy nay mai một nhưng vẫn được gìn giữ trong một số gia đình giàu truyền thống. Các làng nghề này không chỉ tạo sinh kế mà còn góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc.

Ca dao tục ngữ về vùng đất

Lạng Sơn đi vào ca dao tục ngữ với những câu thơ đầy tự hào và nhuốm màu sắc lịch sử. Câu ca dao phổ biến nhất là:

“Đồng Đăng có phố Kỳ Lừa,
Có nàng Tô Thị, có chùa Tam Thanh.”

Câu ca này nhắc đến các địa danh nổi tiếng: phố Kỳ Lừa (nay thuộc phường Vĩnh Trại), tượng đá nàng Tô Thị trên núi Vọng Phu (huyện Cao Lộc) và chùa Tam Thanh (thành phố Lạng Sơn). Ngoài ra, còn có câu:

“Lạng Sơn có ải Chi Lăng,
ai lên xứ Lạng thì bằng non cao.”

Ý nói về địa thế hiểm yếu của ải Chi Lăng, gắn với các chiến công hiển hách của dân tộc. Một số câu tục ngữ dân gian khác như “Đi Lạng Sơn học then, về Lạng Sơn học nhuộm” phản ánh nét văn hóa hát Then và nghề nhuộm chàm – hai đặc trưng của vùng đất này. Do truyền khẩu, có một số dị bản, nhưng các câu nêu trên đã được lưu truyền rộng rãi và ghi chép trong công trình văn học dân gian địa phương.

Phong tục đặc trưng

Đời sống văn hóa của Lạng Sơn gắn liền với phong tục của các dân tộc thiểu số, đặc biệt là người Tày và Nùng. Một phong tục nổi bật là tục thờ cúng tổ tiên, thờ Thành hoàng làng và thờ Mẫu. Người Tày, Nùng thường lập bàn thờ gia tiên trang trọng trong nhà sàn, quanh năm cúng vào ngày rằm, mùng một, giỗ chạp. Tục ăn trầu cau vẫn được duy trì trong các dịp lễ tết, cưới hỏi, với hàm ý sum vầy, gắn kết.

Phong tục hôn nhân của người Tày, Nùng có nghi thức “bắt vợ” (kéo vợ) khá độc đáo, thể hiện qua việc nhà trai mang lễ vật sang nhà gái, hát đối đáp, và tổ chức lễ cưới kéo dài vài ngày với các bài hát Then, hát Sli. Người Dao ở Lạng Sơn coi trọng lễ cấp sắc cho nam giới, là nghi thức trưởng thành mang tính tâm linh sâu sắc. Trong tang lễ, nhiều dân tộc có tục thổi kèn, đánh trống, hát lễ để tiễn đưa linh hồn người chết về thế giới tổ tiên.

Ngoài ra, tục cầu mùa (lễ cúng thần bản, thần rừng) vẫn được duy trì ở các bản làng hẻo lánh. Người dân kiêng chặt cây cổ thụ đầu nguồn, tin rằng đó là nơi ngự trị của thần linh. Các phong tục này, tuy có biến đổi theo thời gian, vẫn là hồn cốt của văn hóa xứ Lạng, được thế hệ sau gìn giữ.

Bài tổng hợp từ tư liệu dân gian. Một số chi tiết có thể thay đổi theo vùng miền.

Ẩm thực văn hóa truyền thống

Ẩm thực Lạng Sơn là sự kết tinh tinh hoa của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Dao, gắn liền với đời sống, tín ngưỡng và lễ hội vùng biên ải. Mỗi món ăn không chỉ đơn thuần là thực phẩm mà còn chứa đựng tri thức dân gian và tập tục lâu đời.

Phở chua Lạng Sơn

Phở chua có nguồn gốc từ cộng đồng người Tày, Nùng, thường xuất hiện trong các dịp lễ, Tết hay hội hè. Món ăn kết hợp sợi phở trắng mềm với thịt lợn luộc, lạc rang, rau sống và nước sốt chua ngọt từ me, tạo nên hương vị hài hòa. Phở chua tượng trưng cho sự sum vầy, ấm cúng, đồng thời thể hiện khả năng tận dụng nguyên liệu địa phương của người dân nơi đây.

Vịt quay Lạng Sơn

Vịt quay Lạng Sơn là món ăn không thể thiếu trong các bữa tiệc gia đình và hội làng. Vịt được tẩm ướp với mật mía, gừng, sả và các loại gia vị rừng, sau đó quay trên than hồng cho đến khi da vàng giòn. Theo truyền thống, vịt quay thường được dâng cúng tổ tiên trong dịp Tết thanh minh, Tết Nguyên đán, mang ý nghĩa cầu may mắn, no đủ.

Lợn sữa quay

Lợn sữa quay Lạng Sơn có nguồn gốc từ các bản làng người Nùng, thường được chế biến trong đám cưới, lễ mừng nhà mới. Lợn sữa sau khi làm sạch, tẩm ướp với lá móc mật, thảo quả, hạt dổi, rồi quay trên lửa ủ than hoa. Da lợn giòn, thịt ngọt, thơm nức mùi thảo mộc rừng, tượng trưng cho sự sung túc và tình làng nghĩa xóm gắn bó.

Khâu nhục

Khâu nhục là món thịt kho tàu đặc trưng của người Tày, Nùng, thường xuất hiện trong mâm cỗ cúng tế và tiệc trọng đại. Thịt ba chỉ được chiên vàng, hấp cách thủy cùng gia vị như nước mắm, hạt tiêu, riềng, mẻ, tạo nên vị béo ngậy, mềm tan. Món này thể hiện sự trân trọng nguồn thực phẩm và kỹ thuật chế biến cầu kỳ của đồng bào, thường gắn với phong tục cúng tổ tiên và lễ hội xuống đồng.

Bánh cuốn Lạng Sơn

Khác với bánh cuốn miền xuôi, bánh cuốn Lạng Sơn có nhân thịt lợn băm, nấm hương, mộc nhĩ, được gói trong lớp bánh mỏng, mềm, ăn kèm với nước chấm pha chua ngọt và chả lụa. Đây là món quà sáng quen thuộc, xuất hiện từ thời Pháp thuộc, ghi dấu sự giao thoa văn hóa ẩm thực của vùng biên ải. Bánh cuốn thường được bán trong các phiên chợ, gắn liền với cuộc sống nhộn nhịp của người dân bản địa.

Phan am thuc tong hop tu tu lieu van hoa dan gian.

Nguồn tham khảo

• Wikipedia tiếng Việt: Lạng Sơn
• Cục Di sản Văn hóa: Danh mục di sản phi vật thể quốc gia