Trang chủ › ban-do-van-hoa

Văn hóa Ninh Bình (tỉnh mới)

Giới thiệu vùng đất

Ninh Bình là tỉnh mới được thành lập theo Nghị quyết 202/2025/QH15, hợp nhất từ ba tỉnh: Ninh Bình + Hà Nam + Nam Định, với trung tâm hành chính đặt tại thành phố Ninh Bình. Nằm ở cửa ngõ phía Nam vùng đồng bằng sông Hồng, tỉnh mới sở hữu bề dày lịch sử và văn hóa lâu đời, là nơi hội tụ tinh hoa của ba vùng đất từng có những bản sắc riêng biệt. Vùng đất Ninh Bình cũ là cố đô Hoa Lư, gắn với kinh đô đầu tiên của nhà nước Đại Cồ Việt; Hà Nam là vùng đất học, miền quê của những dòng sông Châu Giang thơ mộng; còn Nam Định là trung tâm văn hóa, tín ngưỡng lớn với thành phố Nam Định từng được mệnh danh là “đất trăm nghề”. Sự giao thoa này tạo nên một bức tranh văn hóa đa dạng, nơi lễ hội, làng nghề, ca dao tục ngữ và phong tục đều in đậm dấu ấn lịch sử.

Lễ hội truyền thống tiêu biểu

Lễ hội ở vùng đất mới Ninh Bình vừa có những nét chung của văn hóa đồng bằng Bắc Bộ, vừa mang sắc thái riêng của từng vùng cũ.

Lễ hội Hoa Lư (huyện Hoa Lư, Ninh Bình cũ): Lễ hội diễn ra từ ngày 9-11 tháng 3 âm lịch (hoặc 6-10/3 theo một số nguồn) tại khu di tích cố đô Hoa Lư, tưởng nhớ vua Đinh Tiên Hoàng và vua Lê Đại Hành. Đây là lễ hội quốc gia, có các nghi thức rước kiệu, tế lễ và các trò chơi dân gian như múa rối nước (ở làng Đồng Lam), hát chèo, đấu vật. Lễ hội thể hiện lòng biết ơn các bậc tiền nhân đã dựng nước và giữ nước.

Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn (huyện Duy Tiên, Hà Nam cũ): Diễn ra vào ngày mùng 7 tháng Giêng tại chân núi Đọi, tái hiện lễ cày ruộng của vua Lê Đại Hành nhằm khuyến khích nông nghiệp. Lễ hội có nghi thức xuống đồng, cày ruộng tượng trưng, cùng hội chọi trâu, hát chèo. Đây là một trong những lễ hội nông nghiệp lâu đời nhất vùng.

Lễ hội Phủ Dầy (huyện Vụ Bản, Nam Định cũ): Diễn ra từ ngày 3-8 tháng 3 âm lịch (mùng 3/3 là ngày chính kỵ Thánh Mẫu), là một trong những lễ hội lớn nhất của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ. Phủ Dầy thờ Mẫu Liễu Hạnh – vị thánh chủ trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt. Lễ hội có các nghi thức hầu đồng, hát chầu văn, dâng lễ, rước kiệu, thu hút hàng vạn du khách thập phương.

Lễ hội Chùa Bái Đính (huyện Gia Viễn, Ninh Bình cũ): Lễ hội lớn, diễn ra từ mùng 6 tháng Giêng đến hết tháng 3 âm lịch. Chùa Bái Đính là quần thể chùa lớn nhất Việt Nam, kết hợp giữa kiến trúc cổ và hiện đại. Lễ hội có các hoạt động như rước kiệu, lễ Phật, thả đèn hoa đăng, cùng các trò chơi dân gian.

Đền Trần (thành phố Nam Định, Nam Định cũ): Di tích quốc gia đặc biệt, thờ các vua nhà Trần. Lễ hội Đền Trần diễn ra từ ngày 15-20 tháng 8 âm lịch, với nghi thức khai ấn và rước kiệu, tái hiện những chiến công hiển hách của triều đại nhà Trần.

Ngoài ra, còn có lễ hội chùa Côn (Hà Nam cũ), lễ hội làng Lương (Nam Định cũ) với hát dô, hát gheo – những loại hình dân ca độc đáo.

Làng nghề truyền thống

Vùng đất Ninh Bình mới có hệ thống làng nghề phong phú, tập trung vào chế tác và dệt may.

Làng nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân (xã Ninh Vân, huyện Hoa Lư, Ninh Bình cũ): Làng nghề có tuổi đời hơn 300 năm, nổi tiếng với nghề chạm khắc đá trắng, đá xanh. Các sản phẩm như tượng Phật, bia đá, đồ thờ cúng, linh vật được tạo tác tinh xảo, phục vụ các công trình tâm linh, kiến trúc trong nước và xuất khẩu.

Làng nghề thêu ren Vân Xá (xã Vân Xá, huyện Duy Tiên, Hà Nam cũ): Nghề thêu ren ở Vân Xá có từ thế kỷ 19, chuyên thêu các sản phẩm như khăn bàn, rèm cửa, áo dài, tranh thêu. Kỹ thuật thêu ren bằng tay tinh xảo, hoa văn tinh tế, từng được cung tiến cho cung đình Huế. Hiện nay làng nghề vẫn duy trì và phát triển với hàng trăm hộ gia đình.

Làng nghề dệt lụa Vạn Phúc (phường Vạn Phúc, thành phố Hà Đông, Hà Nam cũ): Làng nghề dệt lụa nổi tiếng với lịch sử hơn 1.000 năm. Lụa Vạn Phúc có độ bền cao, màu sắc tự nhiên, được ưa chuộng trong nước và quốc tế. Các sản phẩm như lụa tơ tằm, khăn lụa, áo dài, vải ghép vẫn được duy trì qua nhiều thế hệ.

Làng nghề dệt chiếu cói Hải Hậu (huyện Hải Hậu, Nam Định cũ): Tên gọi chung cho các làng dệt chiếu cói ven biển Nam Định. Sản phẩm chiếu cói của Hải Hậu có đặc điểm dày, bền, mát, được làm từ nguyên liệu cói nước lợ vùng cửa sông Hồng. Các làng như Hải Phong, Hải Lý nổi tiếng với nghề dệt chiếu, tạo nên sinh kế cho cả vùng ven biển.

Ngoài ra, còn có làng nghề mây tre đan Phú Nghĩa (huyện Kim Bảng, Hà Nam cũ), làng nghề mộc mỹ nghệ (Ninh Bình cũ) và làng nghề đúc đồng (Nam Định cũ) nhưng nhiều làng đang mai một.

Ca dao tục ngữ về vùng đất

Vùng đất mới kết tinh từ ba tỉnh, nên có nhiều câu ca dao, tục ngữ quen thuộc gắn với từng địa danh.

Phong tục đặc trưng

Văn hóa tinh thần của vùng đất mới chịu ảnh hưởng sâu sắc của tín ngưỡng thờ Mẫu, hát văn, hầu đồng và các phong tục nông nghiệp.

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ rất phát triển, đặc biệt ở Nam Định cũ và Hà Nam cũ. Phủ Dầy là trung tâm tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ (Thiên phủ, Nhạc phủ, Thoải phủ). Các đền, phủ thờ Mẫu Liễu Hạnh như Phủ Dầy, Phủ Quảng Cung, Đền Sòng Sơn là trung tâm hành hương. Nghi lễ hầu đồng (lên đồng) được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể. Trong các buổi hầu đồng, các thanh đồng (thầy cúng) mặc trang phục lộng lẫy, múa hát, cầu xin may mắn, bình an – thể hiện sự giao thoa giữa văn hóa dân gian và tín ngưỡng bản địa.

Hát chèo, hát văn là loại hình nghệ thuật truyền thống phổ biến. Hát văn gắn chặt với tín ngưỡng thờ Mẫu, có làn điệu tha thiết, sâu lắng. Hát chèo có nhiều chiếu chèo nổi tiếng ở Nam Định (chèo làng Sa, làng Sình) và Ninh Bình (chèo Hoa Lư). Các làn điệu như “hát dô”, “hát gheo” ở Hà Nam cũng là di sản độc đáo.

Phong tục cúng rằm tháng Giêng (rằm thượng nguyên) được các làng quê coi trọng, tổ chức lễ hội cầu an, cúng Phật, cúng thần hoàng làng. Đây là dịp để mọi người tụ họp, gắn kết cộng đồng.

Tập quán ăn trầu vẫn tồn tại ở nhiều vùng nông thôn, đặc biệt trong các dịp lễ hội, cưới hỏi. Trầu cau là lễ vật không thể thiếu trong các nghi lễ truyền thống.

Ở vùng biển Nam Định cũ (Hải Hậu, Nghĩa Hưng), ngư dân có tục thờ cá Ông (cá voi), cúng bái trước mỗi chuyến ra khơi, thể hiện tín ngưỡng cầu mong sự bình an trên biển.

Ngoài ra, truyền thống hiếu học của Hà Nam và Nam Định cũ vẫn được duy trì, với các tục lễ khai ấn đầu năm, lễ vinh danh người đỗ đạt, thể hiện tinh thần “tôn sư trọng đạo”.

Bài tổng hợp từ tư liệu dân gian. Một số chi tiết có thể thay đổi theo vùng miền.

Ẩm thực văn hóa truyền thống

Vùng đất Ninh Bình mới, hợp nhất từ Ninh Bình, Hà Nam và Nam Định, là nơi hội tụ những tinh hoa ẩm thực gắn liền với lịch sử và phong tục lâu đời. Mỗi món ăn không chỉ là đặc sản mà còn chứa đựng câu chuyện văn hóa của từng địa phương.

Cơm cháy Ninh Bình

Cơm cháy có nguồn gốc từ vùng đất cố đô Hoa Lư, nơi các bậc vua chúa xưa dùng cơm cháy làm lương khô trong những cuộc hành quân. Trải qua thời gian, người dân Ninh Bình đã nâng tầm món ăn dân dã thành đặc sản, thường xuất hiện trong mâm cỗ gia đình và lễ hội, thể hiện sự khéo léo trong việc giữ hương vị truyền thống.

Dê núi Ninh Bình

Núi đá vôi của Ninh Bình là

Nguồn tham khảo

© Lịch Lành — lichlanh.com