Văn hóa Quảng Ninh

Giới thiệu vùng đất

Quảng Ninh là tỉnh ven biển thuộc vùng Đồng bằng sông Hồng, giữ nguyên địa giới hành chính sau Nghị quyết 202/2025/QH15, với trung tâm hành chính là thành phố Hạ Long. Đây là tỉnh duy nhất có cả biển, đảo, núi rừng và vùng than, được thiên nhiên ưu đãi với Vịnh Hạ Long – di sản thiên nhiên thế giới. Văn hóa Quảng Ninh là sự hòa quyện giữa văn hóa biển đảo gắn với ngư nghiệp, văn hóa công nhân mỏ, văn hóa nông nghiệp vùng đồng bằng ven biển và văn hóa tâm linh Phật giáo với chùa Yên Tử – đất tổ thiền phái Trúc Lâm. Cộng đồng các dân tộc như Kinh, Dao, Sán Dìu, Tày, Nùng cùng sinh sống tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc.

Lễ hội truyền thống tiêu biểu

Lễ hội Yên Tử diễn ra hàng năm từ tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch tại khu di tích Yên Tử (thành phố Uông Bí). Đây là lễ hội lớn nhất miền Bắc, gắn với Phật hoàng Trần Nhân Tông và thiền phái Trúc Lâm. Lễ hội gồm phần lễ dâng hương, lễ khai hội và phần hội với các hoạt động như leo núi, văn nghệ, trò chơi dân gian. Hành trình lên chùa Đồng – ngôi chùa cao nhất Việt Nam – là trải nghiệm tâm linh độc đáo.

Lễ hội Cửa Ông tổ chức từ ngày 30 tháng Giêng đến 2 tháng Hai âm lịch tại đền Cửa Ông (thành phố Cẩm Phả). Lễ hội thờ Hưng Nhượng Đại vương Trần Quốc Tảng – con trai Trần Hưng Đạo. Điểm nhấn là lễ rước kiệu, múa lân, hát chầu văn và nghi thức "khai môn" ra biển. Đây là lễ hội đặc trưng của vùng mỏ, thể hiện tín ngưỡng thờ thần biển và tướng quân nhà Trần.

Lễ hội Thảo phủ – Tiên Công tại xã Cẩm La (thị xã Quảng Yên) diễn ra vào tháng Giêng âm lịch. Lễ hội tôn vinh 17 vị Tiên Công có công khai hoang lập ấp, gắn với tục thờ tổ nghề đan lưới, thúng chai. Phần hội có thi bơi chải, kéo co, vật cầu – những trò chơi mang đậm văn hóa sông nước.

Lễ hội Đạp Than (không phải lễ hội chính thức có tên gọi này, theo tư liệu dân gian) thực chất là lễ hội "Khao quân" của công nhân mỏ, diễn ra vào dịp tết Nguyên đán, kết hợp giữa tục cúng Tổ nghề thợ mỏ và vui xuân. Theo truyền miệng, đây là dịp thợ mỏ tạ ơn trời đất, cầu an lành trước khi vào hầm lò.

Làng nghề truyền thống

Làng nghề đóng thuyền Tràng Vĩnh (xã Lê Lợi, thành phố Hạ Long) có lịch sử hơn trăm năm, chuyên đóng thuyền vỏ gỗ phục vụ đánh bắt cá. Thợ làng nắm giữ kỹ thuật "chêm nêm" bằng tre, không dùng đinh sắt. Ngày nay, nghề này mai một dần do thuyền composite thay thế, nhưng vẫn còn vài hộ duy trì làm thuyền gỗ mini làm quà lưu niệm.

Làng nghề nước mắm Cái Rồng (huyện Vân Đồn) là làng chài truyền thống có nghề làm nước mắm từ cá cơm Than – loại cá đặc sản vùng biển Vân Đồn. Quy trình ủ chượp theo phương pháp cổ truyền (tỉ lệ muối 15%, ủ 12 tháng trong lu sành) tạo nên thương hiệu nước mắm mang hương vị riêng.

Làng nghề mây tre đan Phú Xá (xã Hải Lạng, thị xã Quảng Yên) chuyên sản xuất các sản phẩm từ tre, mây như rổ rá, chiếu, thúng chai. Nghề có từ thế kỷ XIX, từng gắn liền với đời sống cư dân vùng đất bãi. Hiện nay, làng nghề đang tìm hướng phát triển mới với các sản phẩm mỹ nghệ xuất khẩu.

Làng nghề đan lưới Vạn Ninh (xã Vạn Ninh, huyện Móng Cái) nổi tiếng với tay nghề đan lưới chài lưới phục vụ ngư dân. Người dân nơi đây có câu "Ngang lưới tề, chẳng chờ lớn sóng" để nói về sự khéo léo trong nghề.

Ca dao tục ngữ về vùng đất

Quảng Ninh có nhiều câu ca dao, tục ngữ gắn với biển, núi và cuộc sống lao động. Dưới đây là một số câu phổ biến:

• “Rủ nhau xuống biển bắt cua / Lên non hái quả, lên chùa Yên Tử”
  (Câu ca dao này thường dùng để chỉ sự phong phú của tài nguyên và danh lam thắng cảnh Quảng Ninh.)

• “Thương nhau mấy núi cũng leo / Mấy sông cũng lội, mấy đèo cũng qua”
  (Dân gian vùng Quảng Ninh thay "đèo" bằng "chợ" để chỉ sự thông thương đường biển: “Thương nhau mấy núi cũng leo / Mấy sông cũng lội, mấy chợ cùng đi” – câu này có dị bản ở vùng Móng Cái.)

• “Đất mỏ than – nước mặn đồng / Lúa xanh bãi bồi, cá đồng sông Chanh”
  (Câu tục ngữ nói về ba vùng đặc sản: than, biển, nông nghiệp.)

• “Gió biển thổi thuyền về bến / Mưa rừng ướt áo thợ lò”
  (Theo tư liệu dân gian, câu này nói về sự khắc nghiệt của điều kiện lao động vừa trên biển vừa dưới hầm mỏ.)

• “Chùa Đồng mây phủ trên non / Thương ai leo suối mỏi mòn gót chân”
  (Câu ca dao này phổ biến trong dân gian, gắn với hành trình lễ chùa Yên Tử.)

Phong tục đặc trưng

Tục thờ Tứ phủ thánh mẫu và thờ mẫu biển khá phổ biến ở các làng chài ven biển như Vân Đồn, Cô Tô, Móng Cái. Ngư dân thường lập am thờ bà Thủy, bà Hải, cầu mong chuyến biển bình an. Đặc biệt, ở đền Cặp Tiên (xã Quan Lạn, huyện Vân Đồn) có lễ "tạ ơn biển" vào tháng 8 âm lịch, khi tàu về bến sau vụ cá Nam.

Tục hát giao duyên trên thuyền của ngư dân vùng Hạ Long là hình thức sinh hoạt văn hóa độc đáo. Trai gái lái thuyền ra vịnh, hát đối đáp bằng những làn điệu chèo, quan họ biến thể, kết hợp với tiếng sóng vỗ tạo nên không gian lãng mạn. Gần đây, tục này được khôi phục trong một số lễ hội du lịch.

Phong tục cúng tết của công nhân mỏ ở Cẩm Phả, Uông Bí có điểm khác biệt: trước giao thừa, các gia đình thợ mỏ thường làm lễ "cúng chân lò" – một cái bàn nhỏ đặt ở lối xuống hầm mỏ, có hương, rượu, trầu cau, cầu cho hầm lò không gặp sự cố. Phong tục này tuy không còn phổ biến do môi trường lao động đã thay đổi, nhưng vẫn được nhắc đến trong ký ức người già.

Tục kết chạ giữa các thôn làng vùng Quảng Yên – Đông Triều: nhiều làng kết nghĩa anh em, khi có việc hiếu hỉ, lễ hội đều qua lại giúp đỡ. Tục này có từ thời khai hoang lập ấp, thể hiện tinh thần tương thân tương ái vùng đất mới.

Lễ rước nước đầu năm tại các làng chài như Sao Đỏ (xã Đài Xuyên, huyện Vân Đồn): vào mùng 3 Tết, ngư dân khiêng kiệu ra biển múc nước biển vào vại sành, rước về đình làng để làm lễ cầu mưa thuận gió hòa. Nước này được dùng để tưới lên các thuyền mới đánh bóng, tẩy uế.

Bài tổng hợp từ tư liệu dân gian. Một số chi tiết có thể thay đổi theo vùng miền.

Ẩm thực văn hóa truyền thống

Ẩm thực Quảng Ninh là sự hòa quyện giữa tinh hoa biển cả và đất liền, phản ánh lối sống gắn bó với vùng vịnh, đảo. Mỗi món ăn đều mang dấu ấn lịch sử, phong tục của người dân miền biển Đông Bắc.

Chả mực Hạ Long

Chả mực ra đời từ thời kỳ ngư dân bắt đầu đánh bắt xa bờ, họ tận dụng mực tươi xé nhỏ, giã thủ công cùng gia vị để bảo quản và chế biến. Quy trình giã mực không dùng máy mà dùng chày gỗ, tạo độ dai, giòn tự nhiên. Món ăn thể hiện sự khéo léo của người phụ nữ vùng vịnh, thường có trong mâm cỗ ngày Tết hay lễ hội.

Sá sùng

Sá sùng (giun biển) từng là tiến vua thời Lê, được khai thác nhiều ở vùng biển Vân Đồn. Người dân địa phương biết phơi khô, rang vàng để tăng hương vị umami. Sá sùng không chỉ làm tăng vị ngọt tự nhiên cho nước dùng, mà còn gắn với tín ngưỡng “thủy thần” – lễ vật dâng thần biển cầu mưa thuận gió hòa.

Bánh cuốn chả mực

Đây là biến tấu độc đáo từ bánh cuốn truyền thống, kết hợp với chả mực tươi. Người Hạ Long sáng tạo món này trong các chuyến biển dài ngày, dùng bột gạo xay mịn tráng mỏng, cuốn với chả mực giòn và rau thơm. Món ăn tượng trưng cho sự giao thoa giữa văn hóa lúa nước đồng bằng và văn hóa biển.

Hàu nướng mỡ hành

Hàu Quảng Ninh (hàu sữa, hàu đá) phát triển mạnh ở vùng vịnh kín gió. Từ xa xưa, ngư dân tận dụng hàu tươi nướng trực tiếp trên bếp than, rưới mỡ hành phi giòn. Món ăn phản ánh lối sống giản dị, dân dã của cư dân ven biển, thường xuất hiện trong các bữa tiệc ngoài trời, lễ hội cầu ngư.

Bánh gật gù

Bánh gật gù có nguồn gốc từ vùng Móng Cái, được làm từ bột gạo pha nước vôi trong, đổ khuôn mỏng, ăn kèm thịt gà xé và nước mắm chua ngọt. Tên gọi “gật gù” xuất phát từ việc người già, trẻ nhỏ thường vừa ăn vừa gật đầu vì ngon. Món bánh mang tính cộng đồng, thường dùng trong dịp giỗ chạp, họp mặt gia đình.

Phần ẩm thực tổng hợp từ tư liệu văn hóa dân gian.

Nguồn tham khảo

• Wikipedia tiếng Việt: Quảng Ninh
• Cục Di sản Văn hóa: Danh mục di sản phi vật thể quốc gia