Văn hóa Quảng Trị

Giới thiệu vùng đất

Tỉnh Quảng Trị mới được thành lập trên cơ sở sáp nhập tỉnh Quảng Trị và tỉnh Quảng Bình theo Nghị quyết 202/2025/QH15, với trung tâm hành chính đặt tại thành phố Đồng Hới. Vùng đất này trải dài từ dãy Hoành Sơn đến đèo Hải Vân, ôm trọn những bãi biển cát trắng, núi đá vôi hùng vĩ và những dòng sông gắn liền với lịch sử dựng nước và giữ nước. Quảng Trị - Quảng Bình từ lâu đã được biết đến như "vùng đất lửa" kiên cường trong chiến tranh, đồng thời sở hữu nền văn hóa đa dạng, đậm đà bản sắc miền Trung. Nơi đây là quê hương của Vua Hàm Nghi, của nhà thơ Hải Triều, và là địa danh gắn với nhiều sự kiện lịch sử trọng đại. Sự hợp nhất hai tỉnh đã tạo nên một không gian văn hóa thống nhất nhưng vẫn giữ được những nét riêng của từng vùng: văn hóa của xứ Quảng Trị với Thành cổ, sông Thạch Hãn; và văn hóa Quảng Bình với Di sản thiên nhiên thế giới Phong Nha - Kẻ Bàng, Vũng Chùa - Đảo Yến.

Lễ hội truyền thống tiêu biểu

Lễ hội Thống nhất non sông (Quảng Trị) được tổ chức tại Khu di tích đôi bờ Hiền Lương - Bến Hải vào ngày 30/4 hàng năm, kỷ niệm ngày đất nước thống nhất, với các hoạt động rước đuốc, thả hoa đăng, hội trại và kéo cờ trên sông Bến Hải. Đây là một trong những lễ hội tiêu biểu nhất của vùng đất từng là ranh giới chia cắt hai miền Nam - Bắc.

Lễ hội đua thuyền trên sông Kiến Giang (xã Lộc Thủy, huyện Lệ Thủy, Quảng Bình) diễn ra vào ngày 2 tháng 9 dương lịch (Quốc khánh) hàng năm, tái hiện phong tục đua thuyền truyền thống của cư dân vùng sông nước. Lễ hội không chỉ là dịp để người dân thể hiện tinh thần thượng võ mà còn cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Ngoài ra, lễ hội Cầu ngư (hay lễ hội nghề cá) diễn ra tại nhiều làng biển như Cửa Tùng (Quảng Trị), Nhật Lệ (Quảng Bình) vào tháng Giêng âm lịch, với nghi thức cúng thần Nam Hải và các hoạt động hội hè, hát tuồng, bơi chải. Ở Quảng Bình, lễ hội Động Phong Nha (tổ chức tại xã Sơn Trạch, huyện Bố Trạch) mang đậm yếu tố tâm linh gắn với hệ thống hang động kỳ vĩ.

Làng nghề truyền thống

Vùng đất hợp nhất Quảng Trị - Quảng Bình có nhiều làng nghề thủ công nổi tiếng, trong đó tiêu biểu:

• Làng nghề nón lá Bố Liêu (xã Triệu Hòa, huyện Triệu Phong, Quảng Trị cũ): Nón lá cói Bố Liêu được làm từ cói và tre, bền đẹp, là vật dụng quen thuộc của người dân miền Trung. Theo tư liệu dân gian, nghề nón có tuổi đời hơn 200 năm.

• Làng nghề đan lát (xã Quảng Thọ, huyện Quảng Điền, Quảng Trị cũ): Sản phẩm đan lát từ tre, nứa, lá bương phục vụ sinh hoạt gia đình và nông nghiệp.

• Làng nghề rèn Phú Ninh (xã Phú Ninh, huyện Quảng Ninh, Quảng Bình cũ): Nghề rèn dao kéo, cuốc xẻng truyền thống, nổi tiếng với độ sắc bén và bền bỉ.

• Làng nghề bánh tráng Mỹ Thủy (xã Lệ Thủy, Quảng Bình cũ): Bánh tráng nướng thủ công từ bột gạo, chấm với mắm ruốc, là đặc sản ẩm thực quen thuộc.

• Làng nghề mộc Kim Thành (xã Quảng Hòa, huyện Quảng Trạch, Quảng Bình cũ): Chuyên đồ gỗ nội thất, tượng thờ, với tay nghề được truyền qua nhiều thế hệ.

Ca dao tục ngữ về vùng đất

Vùng đất Quảng Trị - Quảng Bình có nhiều câu ca dao, tục ngữ ghi nhận về thiên nhiên, con người và lịch sử:

• “Thương em anh về Quảng Trị, qua sông Thạch Hãn, lên Cồn Tiên” - Câu ca dao nói về tình yêu và nỗi nhớ vùng đất từng là chiến trường ác liệt.

• “Ai vô Quảng Bình mà xem, kỳ quan thế giới Phong Nha thạch động” - Ca ngợi vẻ đẹp của hang động Phong Nha.

• “Đồng Hới có bến Quan, có con sông Nhật Lệ, có cô gái Đồng Hới dễ thương” - Câu hát dân ca miền Trung lưu truyền rộng rãi.

• “Cửa Tùng sóng vỗ bờ xa, thương người Quảng Trị đậm đà tình quê”.

• “Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân” - Tục ngữ về dãy Hoành Sơn, ranh giới tự nhiên giữa tỉnh Quảng Bình và Hà Tĩnh, cũng là biểu tượng của sự kiên cường, vững chãi.

• “Thạch Hãn ơi! Sông chảy vẫn cần, dòng nước đỏ ngầu mấy lần xương máu” - Câu thơ phổ biến trong dân gian nhắc đến những hy sinh trong chiến tranh.

Phong tục đặc trưng

Vùng đất Quảng Trị mới có nhiều phong tục đặc sắc, phản ánh đời sống tâm linh và văn hóa cộng đồng:

• Tục thờ cúng cá Ông (cá voi): Phổ biến ở các làng chài ven biển như Cửa Tùng, Cửa Việt (Quảng Trị), Đức Thọ, Nhật Lệ (Quảng Bình). Ngư dân lập miếu thờ, cúng bái trước mỗi chuyến ra khơi, tin rằng cá Ông sẽ cứu hộ khi gặp nạn. Lễ cúng thường có hát tuồng, hát bả trạo.

• Tục hát sắc bùa (Quảng Trị): Là loại hình dân ca nghi lễ, diễn vào dịp đầu xuân, với những điệu múa và câu hát chúc phúc, xua đuổi tà ma. Hát sắc bùa đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

• Phong tục cúng cơm mới (lễ hạ điền): Ở vùng nông thôn, sau mỗi vụ gặt, người dân làm lễ cúng thần nông, tổ tiên để tạ ơn và cầu mùa sau bội thu. Lễ vật gồm xôi, gà, rượu gạo nếp.

• Tục kết chạ (kết nghĩa) giữa các làng: Nét văn hóa đặc trưng ở nhiều xã thuộc Quảng Bình, nơi các làng kết nghĩa với nhau, giúp đỡ trong việc hiếu hỉ, giữ gìn an ninh. Hàng năm, làng chạ tổ chức lễ hội luân phiên.

• Phong tục ma chay, cưới hỏi: Người dân miền Trung giữ khá nhiều nghi lễ truyền thống, như lễ cưới có đầy đủ lễ dạm ngõ, lễ ăn hỏi, lễ rước dâu, lễ lại mặt, với các lễ vật gồm trầu cau, bánh in, chè lam. Tang ma có tục khâm liệm, phát tang, cúng cơm hàng tuần.

Ẩm thực văn hóa truyền thống

Vùng đất Quảng Trị và Quảng Bình, nay hợp nhất thành tỉnh Quảng Trị, lưu giữ những nét ẩm thực truyền thống phong phú, kết tinh từ văn hóa sông nước, biển đảo và lịch sử hào hùng. Các món ăn không chỉ là thức quà quê dân dã mà còn gắn bó sâu sắc với phong tục, tín ngưỡng và đời sống của người dân hai miền.

Bánh bột lọc gói lá chuối (Quảng Trị)

Bánh bột lọc Quảng Trị có từ thời nhà Nguyễn, được cho là món ăn cung đình vùng Thuận Hóa xưa. Nhân tôm thịt tươi được bọc trong lớp bột trong suốt, gói bằng lá chuối non, gợi sự thanh khiết, tinh tế. Vào các dịp lễ, tết hay cúng giỗ, bánh bột lọc thường xuất hiện trên mâm cỗ như biểu tượng của lòng thành kính.

Bánh ướt thịt nướng (Quảng Trị)

Bánh ướt thịt nướng bắt nguồn từ các làng quê ven sông Thạch Hãn. Thịt heo nướng than hồng thơm lừng được cuộn trong bánh ướt mỏng tang cùng rau sống, chấm nước mắm pha chua ngọt. Món ăn gắn liền với phiên chợ quê, thể hiện sự mộc mạc, đậm đà của người dân xứ dừa.

Cháo canh (Quảng Bình)

Cháo canh là món ăn sáng truyền thống của ngư dân vùng biển Quảng Bình. Sợi bột gạo cắt nhỏ, nấu cùng nước

Nguồn tham khảo

• Wikipedia tiếng Việt – Tỉnh Quảng Trị
• Wikipedia tiếng Việt – Tỉnh Quảng Bình

Bài tổng hợp từ tư liệu dân gian. Một số chi tiết có thể thay đổi theo vùng miền.