Văn hóa tỉnh Vĩnh Long
Giới thiệu vùng đất
Vĩnh Long là tỉnh mới thuộc vùng Đồng bằng sông Cửu Long, được thành lập trên cơ sở sáp nhập ba tỉnh Vĩnh Long, Bến Tre và Trà Vinh theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025. Trung tâm hành chính đặt tại thành phố Vĩnh Long. Tỉnh nằm giữa hai nhánh sông Tiền và sông Hậu, với hệ thống kênh rạch chằng chịt, vườn cây ăn trái trù phú. Dân cư gồm ba dân tộc chính: Kinh, Hoa, Khmer, tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc. Vĩnh Long (cũ) nổi tiếng với đất đai màu mỡ, gạo trắng nước trong; Bến Tre là xứ dừa xanh; Trà Vinh có nhiều chùa Khmer và văn hóa Óc Eo. Sự hợp nhất mang đến một vùng văn hóa phong phú, hòa quyện giữa miệt vườn sông nước và vùng biển.
Lễ hội truyền thống tiêu biểu
- Lễ hội Kỳ Yên (Vĩnh Long cũ): Tổ chức tại các đình làng khắp huyện Long Hồ, Mang Thít, đặc biệt đình Tân Hưng (xã Tân Hạnh, huyện Long Hồ) vào tháng 4 âm lịch. Lễ cúng Thần Hoàng Bổn Cảnh, có hát bội, múa lân, hát chầu văn, cầu mùa màng bội thu.
- Lễ hội Nghinh Ông (Bến Tre cũ): Diễn ra từ ngày 15-17 tháng 6 âm lịch tại xã Bình Thắng, huyện Bình Đại. Ngư dân rước thuyền ra biển nghinh rước cá Ông (cá voi), cầu ngư nghiệp bình an. Lễ hội có hát bả trạo, múa thuyền rồng.
- Lễ hội Chol Chnam Thmay (Trà Vinh cũ): Tết cổ truyền của đồng bào Khmer vào tháng 4 dương lịch. Người dân tạt nước chúc mừng, đi chùa lễ Phật, múa Rom vong, hát Dô Ke. Đặc biệt ở chùa Âng (thành phố Trà Vinh) tổ chức lễ hội ba ngày.
- Lễ hội đua ghe Ngo (Trà Vinh cũ): Tổ chức vào rằm tháng 10 âm lịch, là hoạt động của lễ hội Ok Om Bok. Diễn ra trên sông Long Bình (huyện Càng Long). Ghe Ngo dài 20-30m, có 40-50 tay chèo, thể hiện tinh thần thượng võ của người Khmer.
- Lễ hội Ok Om Bok (Trà Vinh): Lễ cúng trăng quan trọng của đồng bào Khmer, được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Tổ chức vào rằm tháng 10 âm lịch hàng năm tại chùa Âng và khu vực sông Long Bình, với nghi thức cúng trăng, thả đèn hoa đăng và đua ghe Ngo.
- Lễ hội Dừa Bến Tre: Sự kiện văn hóa tầm quốc tế tiêu biểu của xứ dừa, được tổ chức định kỳ tại thành phố Bến Tre. Gồm các hoạt động: hội chợ sản phẩm dừa, trình diễn nghệ thuật, thi nấu ăn, tái hiện văn hóa dừa.
Làng nghề truyền thống
- Làng nghề gạch gốm Mang Thít (Vĩnh Long cũ): Nằm dọc sông Cổ Chiên, huyện Mang Thít, có lịch sử hơn 100 năm. Sản xuất gạch ngói đất đỏ, chum vại, nồi đất. Theo tư liệu địa phương, đây là một trong những vùng gốm lớn nhất miền Tây.
- Làng nghề kẹo dừa Mỏ Cày (Bến Tre cũ): Tập trung ở xã Tân Thạnh, huyện Mỏ Cày Nam. Kẹo dừa được làm thủ công từ nước cốt dừa, mạch nha, đường. Làng nghề có tuổi đời hơn 70 năm, gắn với thương hiệu kẹo dừa Bến Tre.
- Làng nghề đan lát (Trà Vinh cũ): Ở ấp Bà Bèo, xã Nhị Long, huyện Càng Long. Người Khmer và Kinh đan rổ, rá, thúng từ tre trúc. Sản phẩm bền đẹp, phục vụ nông nghiệp và xuất khẩu.
- Làng nghề trồng hoa kiểng (Vĩnh Long cũ): Ở xã Tân Ngãi, thành phố Vĩnh Long, nổi tiếng với mai vàng, bonsai. Nghề có từ đầu thế kỷ 20.
Ca dao tục ngữ về vùng đất
- "Vĩnh Long gạo trắng nước trong, ai đi xa cũng có lòng nhớ thương" – câu ca phổ biến ca ngợi quê hương Vĩnh Long (cũ).
- "Bến Tre xứ sở dừa xanh, sông dài bến rộng nghĩa tình nặng mang" – lưu truyền trong dân gian Bến Tre.
- "Trà Vinh có chùa có lịch, có đất phù sa nước mặn lúa thơm" – câu ca nói về vùng quê Khmer.
- Tục ngữ: "Đất Vĩnh Long, người Năm Căn, chợ đông như chợ Cái Bè" – chỉ sự trù phú của vùng.
- "Muốn ăn bánh ít lá gai, vào đất Trà Vinh đãi tài nấu nướng" – theo tư liệu dân gian, nói về đặc sản địa phương.
Phong tục đặc trưng
- Tục thờ cá Ông (cá voi): Phổ biến ở các huyện ven biển Bến Tre và Trà Vinh. Ngư dân lập lăng thờ cá Ông, khi cá chết được an táng, làm lễ tang trọng thể. Tín ngưỡng này thể hiện lòng biết ơn đối với loài vật giúp đỡ ngư dân.
- Phong tục cưới hỏi của người Khmer (Trà Vinh): Nhà trai đến nhà gái với đầy đủ lễ vật (trầu cau, rượu, thịt heo). Lễ cột chỉ tay do thầy sư hoặc người cao tuổi thực hiện để chúc phúc cho đôi vợ chồng trẻ. Cô dâu mặc yếm, quần dài, đội nón truyền thống.
- Tục cúng đình ngày Tết (Vĩnh Long, Bến Tre): Ngày 23 tháng Chạp, các đình làng làm lễ cúng Ông Táo, rước thần về ăn Tết. Người dân mang lễ vật đến đình, cầu xin phước lộc. Đến ngày 30 Tết, đình mở cửa cho dân vào thắp hương.
- Phong tục làm bánh tét, bánh chưng ngày Tết: Cả ba vùng đều có tục gói bánh tét nhân chuối, nhân mặn. Riêng Bến Tre có bánh tét dừa. Trà Vinh có bánh tét nhân đậu xanh với nước cốt dừa.
- Tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ (Vĩnh Long cũ): Ở các miễu cổ tại huyện Long Hồ, Tam Bình, người dân cúng Bà vào ngày 16 tháng 3 âm lịch, cầu mùa màng và sức khỏe.
Bài tổng hợp từ tư liệu dân gian. Một số chi tiết có thể thay đổi theo vùng miền.
Ẩm thực văn hóa truyền thống
Vùng đất Vĩnh Long mới – hợp nhất từ Vĩnh Long, Bến Tre và Trà Vinh – hội tụ tinh hoa ẩm thực của ba miền sông nước, nơi giao thoa văn hóa Kinh, Khmer, Hoa. Mỗi món ăn nơi đây đều mang đậm dấu ấn lịch sử, phong tục và đời sống lao động của cộng đồng cư dân.
Bánh tét lá cẩm (Trà Vinh)
Bánh tét lá cẩm là món ăn truyền thống của người Khmer ở Trà Vinh, thường xuất hiện trong dịp Tết Chôl Chnăm Thmây và lễ hội. Màu tím đặc trưng từ lá cẩm không chỉ tạo vẻ đẹp mà còn thể hiện sự gắn bó với thiên nhiên. Nhân bánh gồm đậu xanh, thịt mỡ, đường thốt nốt, tượng trưng cho ước vọng ngọt ngào, đủ đầy. Qua bàn tay khéo léo của các bà, các mẹ, chiếc bánh trở thành biểu tượng văn hóa, lưu giữ hồn quê qua bao thế hệ.
Kẹo dừa Bến Tre
Kẹo dừa Bến Tre ra đời từ những năm 1950, gắn liền với vùng nguyên liệu dừa bạt ngàn và sự sáng tạo của người dân nơi đây. Món kẹo này thường xuất hiện trong các dịp lễ tết, cưới hỏi, trở thành quà tặng mang đậm tình cảm quê hương. Nghề làm kẹo dừa không chỉ là sinh kế mà còn là nét văn hóa lâu đời, thể hiện tinh thần cần cù, chịu thương chịu khó của người dân xứ dừa.
Bánh tráng Mỹ Lồng (Vĩnh Long)
Làng nghề bánh tráng Mỹ Lồng, xã Mỹ Thạnh Trung, huyện Tam Bình, có lịch sử hơn 100 năm. Bánh được làm từ bột gạo ngâm nước tro, tráng mỏng, phơi trên những giàn tre ven đồng. Từ xa xưa, bánh tráng là món ăn dân dã, gắn với bữa cơm gia đình và các phiên chợ quê. Ngày nay, bánh tráng Mỹ Lồng vẫn giữ hương vị truyền thống, là niềm tự hào của người dân Vĩnh Long.
Cốm dẹp (Trà Vinh)
Cốm dẹp là món ăn đặc trưng của đồng bào Khmer ở Trà Vinh, thường được chế biến trong lễ hội Ok Om Bok (lễ cúng Trăng) và các nghi lễ nông nghiệp. Gạo nếp được rang, giã dẹp, trộn với dừa nạo và đường thốt nốt. Món ăn không chỉ thơm ngon mà còn mang ý nghĩa tạ ơn thần lúa, cầu mong mùa màng bội thu. Hương vị cốm dẹp hòa quyện giữa vị ngọt, béo, dẻo, gợi nhớ về nền văn minh lúa nước lâu đời.
Bánh ống (Trà Vinh)
Bánh ống là món quà vặt dân dã của người dân Trà Vinh, thường thấy trong các chợ quê. Bánh được làm từ bột gạo pha nước cốt dừa, đổ vào khuôn ống tre, hấp chín, ăn kèm với dừa nạo và muối mè. Từ bao đời, bánh ống gắn với tuổi thơ của nhiều người con xứ Trà, là món ăn bình dị nhưng lưu giữ nét văn hóa ẩm thực vùng sông nước.
Phan am thuc tong hop tu tu lieu van hoa dan gian.
Nguồn tham khảo
- Wikipedia tiếng Việt: Vĩnh Long
- Wikipedia tiếng Việt: Bến Tre
- Wikipedia tiếng Việt: Trà Vinh
- Cục Di sản Văn hóa: Danh mục di sản phi vật thể quốc gia